ઇતિહાસ આજનો ઈતિહાસ : 3 સપ્ટેમ્બર

Viking 2નું મંગળ પર ઉતરાણ અવકાશ સંશોધનના ઇતિહાસમાં ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ઘટના હતી. ચાલો તેને સરળ ભાષામાં પરંતુ વિસ્તારપૂર્વક સમજીએ.

 Viking 2 મંગળ પર ક્યારે અને કેવી રીતે પહોંચ્યું?
3 સપ્ટેમ્બર, 1976ના રોજ NASAનું Viking 2 લેન્ડર મંગળ ગ્રહની સપાટી પર સફળતાપૂર્વક ઉતર્યું હતું.
Viking કાર્યક્રમ NASAનો મંગળ ગ્રહને નજીકથી સમજવાનો તે સમયનો સૌથી મહત્વાકાંક્ષી પ્રયાસ હતો. આ કાર્યક્રમમાં બે મુખ્ય મિશન હતાં:
Viking 1 — 20 જુલાઈ, 1976ના રોજ મંગળ પર ઉતર્યું.
Viking 2 — 3 સપ્ટેમ્બર, 1976ના રોજ મંગળ પર ઉતર્યું.
એટલે માત્ર થોડા અઠવાડિયાના અંતરે માનવજાતે મંગળની સપાટી પર બે સફળ લેન્ડર પહોંચાડ્યાં હતાં.

 Viking 2માં શું હતું?
Viking 2 માત્ર તસવીરો લેવા માટેનું યાન નહોતું. તેમાં મંગળની સપાટી અને વાતાવરણનો અભ્યાસ કરવા માટે અનેક વૈજ્ઞાનિક સાધનો હતાં.
તેમાં મુખ્યત્વે:

 કેમેરા:
મંગળની સપાટીની તસવીરો લેવા માટે.

 બાયોલોજિકલ પ્રયોગો:
મંગળની માટીમાં કોઈ પ્રકારની સૂક્ષ્મજીવ આધારિત જીવનપ્રક્રિયાના સંકેતો છે કે નહીં તે તપાસવા માટે.

હવામાન માપવાના સાધનો:
તાપમાન, વાતાવરણનું દબાણ અને પવન જેવી બાબતોનો અભ્યાસ કરવા માટે.

માટી અને સપાટીનો અભ્યાસ:
મંગળની માટીનું રાસાયણિક અને ભૌતિક વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું.

સૌથી મોટો સવાલ — શું મંગળ પર જીવન છે?
Viking 2 મિશનનો સૌથી રોમાંચક હેતુ હતો:
“શું મંગળ પર ક્યારેય જીવન હતું અથવા હજુ પણ કોઈ પ્રકારનું જીવન છે?”
NASAએ મંગળની માટીના નમૂનાઓ પર વિવિધ બાયોલોજિકલ પરીક્ષણો કર્યા.
કેટલાક પ્રયોગોમાં એવી રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ જોવા મળી કે શરૂઆતમાં વૈજ્ઞાનિકોને તેમાં સંભવિત જૈવિક પ્રવૃત્તિ હોવાની શક્યતા લાગી.
પરંતુ સમગ્ર પરિણામોને ધ્યાનમાં લેતાં મંગળ પર જીવન હોવાનો નિર્ણાયક પુરાવો મળ્યો નહોતો.
આ કારણે Viking મિશનનો સૌથી મોટો વૈજ્ઞાનિક વારસો એ રહ્યો કે તેણે મંગળ પર જીવનની શોધને વધુ વૈજ્ઞાનિક અને વ્યવસ્થિત દિશા આપી.

 Viking 2એ શું જોયું?
Viking 2એ મંગળની સપાટીની અત્યંત મહત્વપૂર્ણ તસવીરો પૃથ્વી પર મોકલી.
આ તસવીરોમાંથી વૈજ્ઞાનિકોને મંગળની સપાટી વિશે વધુ માહિતી મળી—જેમ કે:
લાલ રંગની ધૂળ અને પથ્થરો
ખડકાળ ભૂપ્રદેશ
મંગળની માટીની રચના
વાતાવરણની સ્થિતિ
સપાટી પરના વિવિધ ભૂ-આકાર
આ તસવીરો માનવજાત માટે ખાસ હતી, કારણ કે તે પહેલાં મંગળને મુખ્યત્વે દૂરથી ટેલિસ્કોપ અથવા ફ્લાયબાય મિશન દ્વારા જ જોવામાં આવતો હતો.

 મંગળનું વાતાવરણ પણ સમજાયું
Viking 2ના સાધનોએ મંગળના વાતાવરણ અને હવામાન અંગે મહત્વપૂર્ણ માહિતી એકત્રિત કરી.
મંગળનું વાતાવરણ પૃથ્વીની સરખામણીએ અત્યંત પાતળું છે અને તેમાં મુખ્યત્વે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ હોય છે.
Viking મિશનથી મંગળ પરના:
તાપમાનમાં ફેરફાર
પવન
વાતાવરણીય દબાણ
ધૂળની સ્થિતિ
વિશે વૈજ્ઞાનિકોને વધુ ચોક્કસ માહિતી મળી.

 Viking 2 ક્યાં ઉતર્યું હતું?
Viking 2 મંગળના Utopia Planitia નામના વિશાળ મેદાની વિસ્તારમાં ઉતર્યું હતું.
આ વિસ્તાર મંગળના ઉત્તર ગોળાર્ધમાં આવેલો છે.
આ સ્થળ પસંદ કરવા પાછળનો એક મહત્વપૂર્ણ વિચાર એ હતો કે ત્યાંનું ભૂપ્રદેશ લેન્ડિંગ માટે પ્રમાણમાં યોગ્ય હતું અને વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ માટે પણ રસપ્રદ હતું.

 આ મિશન આટલું ઐતિહાસિક કેમ હતું?
1976માં આજની જેમ અદ્યતન કમ્પ્યુટિંગ, રોબોટિક્સ અને સંચાર તકનીક ઉપલબ્ધ નહોતી.
પૃથ્વીથી લાખો કિલોમીટર દૂર આવેલા ગ્રહ પર યાન મોકલવું, તેને યોગ્ય સમયે મંગળની કક્ષામાં પહોંચાડવું અને પછી તેની ગતિ નિયંત્રિત કરીને સુરક્ષિત રીતે સપાટી પર ઉતારવું અત્યંત મુશ્કેલ ટેકનિકલ સિદ્ધિ હતી.
Viking 2નું સફળ લેન્ડિંગ એ સાબિત કરતું હતું કે માનવજાત બીજા ગ્રહની સપાટી પર જટિલ રોબોટિક મિશન સફળતાપૂર્વક ચલાવી શકે છે.

એક રસપ્રદ વાત
Viking 2 અને Viking 1 માત્ર “લેન્ડર” નહોતા. બંને મિશનમાં ઓર્બિટર + લેન્ડરની વ્યવસ્થા હતી.
ઓર્બિટર મંગળની આસપાસથી ગ્રહનો અભ્યાસ કરતું હતું, જ્યારે લેન્ડર મંગળની સપાટી પરથી સીધા પ્રયોગો અને અવલોકનો કરતું હતું.
એટલે વૈજ્ઞાનિકોને એકસાથે મંગળની ઉપરથી અને સપાટી પરથી માહિતી મળી.