ઇતિહાસ આજનો ઈતિહાસ : 31 ઓગસ્ટ

31 ઓગસ્ટ 1956ના રોજ “States Reorganisation Act, 1956” ખરેખર કાયદા તરીકે અધિનિયમિત થયો હતો. આ કાયદો માત્ર “પ્રક્રિયા આગળ ધપાવવાનો” તબક્કો નહોતો; તે ભારતના રાજ્ય પુનર્ગઠન માટેનો મુખ્ય કાયદો હતો. અધિનિયમ નંબર 37 of 1956 હતો અને તેની તારીખ 31 ઓગસ્ટ 1956 હતી. જોકે તેની જોગવાઈઓનો વાસ્તવિક અમલ 1 નવેમ્બર 1956ના “appointed day”થી થયો. 

31 ઓગસ્ટ 1956. ભારતના રાજ્યોના પુનર્ગઠનનો ઐતિહાસિક દિવસ

સ્વતંત્રતા પછી ભારતનું રાજકીય નકશો આજના જેવું નહોતું. બ્રિટિશ સમયના પ્રાંતો ઉપરાંત અનેક રજવાડાં અને અલગ વહીવટી એકમોને જોડીને ભારતીય સંઘ બનાવવામાં આવ્યો હતો. પરિણામે અલગ-અલગ રાજ્યોની સીમાઓ ઘણી વખત ભાષા, સંસ્કૃતિ, વહીવટી સુવિધા અને ઐતિહાસિક પરિસ્થિતિઓના મિશ્રણ પર આધારિત હતી.

સમય જતાં વિવિધ ભાષિક સમુદાયોમાં પોતાની ભાષા અને સાંસ્કૃતિક ઓળખના આધારે અલગ રાજ્યની માંગ ઉઠવા લાગી. આ માંગને ધ્યાનમાં રાખીને ભારત સરકારે ડિસેમ્બર 1953માં States Reorganisation Commission (SRC)ની રચના કરી. કમિશને ભાષા ઉપરાંત આર્થિક, નાણાકીય અને વહીવટી બાબતોને પણ ધ્યાનમાં રાખીને રાજ્યોના પુનર્ગઠનની ભલામણ કરી. 

31 ઓગસ્ટ 1956ના રોજ શું થયું?

સંસદે States Reorganisation Act, 1956ને કાયદાનું સ્વરૂપ આપ્યું. કાયદાનો મુખ્ય હેતુ હતો:

રાજ્યોની સીમાઓમાં મોટા ફેરફારો કરવા

નવા રાજ્યોની રચના કરવી

કેટલાક જૂના રાજ્યોનું વિલીનીકરણ કરવું

ભાષાકીય અને પ્રાદેશિક પરિબળોને ધ્યાનમાં લેવું

વહીવટી વ્યવસ્થાને પુનઃગોઠવવી

સંસદ અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં પ્રતિનિધિત્વની નવી વ્યવસ્થા કરવી

રાજ્યો વચ્ચે સંકલન માટે Zonal Councilsની રચના કરવી. 

કયા મોટા ફેરફારો થયા?

આ કાયદા હેઠળ 1 નવેમ્બર 1956થી ભારતના રાજકીય નકશામાં મોટા ફેરફારો થયા.

આંધ્ર પ્રદેશ: હૈદરાબાદ રાજ્યના તેલુગુ ભાષી વિસ્તારોને આંધ્ર રાજ્ય સાથે જોડીને આંધ્ર પ્રદેશની રચના કરવામાં આવી.

કેરળ: Travancore-Cochin સાથે મલયાલમ ભાષી વિસ્તારોને જોડીને કેરળ રાજ્યનું નિર્માણ થયું.

મૈસૂર: જૂના મૈસૂર રાજ્યનું પુનર્ગઠન થયું, જેમાં કન્નડ ભાષી વિસ્તારોનો સમાવેશ થયો.

મધ્ય પ્રદેશ: મધ્ય ભારત, વિંધ્ય પ્રદેશ અને ભોપાલ સહિતના વિસ્તારોને એકીકૃત કરીને મોટા મધ્ય પ્રદેશની રચના થઈ.

રાજસ્થાન: અજમેર અને અન્ય વિસ્તારોના ફેરફારો સાથે રાજસ્થાનનું પુનર્ગઠન થયું.

બોમ્બે રાજ્ય: આ ખાસ કરીને ગુજરાતના ઇતિહાસ માટે ખૂબ મહત્વનું છે. નવા વિશાળ બોમ્બે રાજ્યમાં સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો. કાયદામાં કચ્છને નવા બોમ્બે રાજ્યના અલગ કચ્છ જિલ્લા તરીકે રાખવાની જોગવાઈ પણ હતી. 

ગુજરાત માટે આ દિવસ કેમ મહત્વનો?

1956માં ગુજરાત અલગ રાજ્ય નહોતું. તે સમયે ગુજરાતના મોટા ભાગના ગુજરાતી ભાષી વિસ્તારો વિશાળ દ્વિભાષી બોમ્બે રાજ્યનો ભાગ બન્યા.

આમાં ખાસ કરીને:

જૂનું બોમ્બે રાજ્ય

સૌરાષ્ટ્ર રાજ્ય

કચ્છ રાજ્ય

વગેરેના વિસ્તારોને એક નવા મોટા બોમ્બે રાજ્યમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા. કાયદાની કલમ 8માં સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છને નવા બોમ્બે રાજ્યમાં સામેલ કરવાની સ્પષ્ટ જોગવાઈ હતી. 

પરંતુ અહીંથી ગુજરાતની અલગ રાજ્યની માંગનો અંત આવ્યો નહીં. આગળ જતાં મહાગુજારત આંદોલનને વેગ મળ્યો અને અંતે 1 મે 1960ના રોજ બોમ્બે રાજ્યમાંથી ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર—બે અલગ રાજ્યોની રચના થઈ.

એટલે 31 ઓગસ્ટ 1956ને ગુજરાતના ઇતિહાસમાં અલગ ગુજરાત રાજ્યની રચનાનો દિવસ નહીં, પરંતુ ગુજરાતના પ્રદેશોના પુનર્ગઠન અને આગળની મહાગુજારત ચળવળ માટેનો મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક તબક્કો કહી શકાય.

 માત્ર ભાષા આધારિત પુનર્ગઠન નહોતું

ઘણી વખત States Reorganisation Actને માત્ર “ભાષાના આધારે રાજ્યોની રચના” તરીકે સમજાવવામાં આવે છે. પરંતુ હકીકતમાં કાયદો વધુ વ્યાપક હતો.

કમિશને ભાષા સાથે:

વહીવટી કાર્યક્ષમતા + આર્થિક ક્ષમતા + નાણાકીય વ્યવસ્થા + પ્રાદેશિક સંતુલન + રાષ્ટ્રીય એકતા

જેવા પરિબળોને પણ ધ્યાનમાં લીધા હતા. 

આથી 1956નું પુનર્ગઠન ભારતીય સંઘને વધુ વ્યવસ્થિત બનાવવાની દિશામાં એક મોટું બંધારણીય અને વહીવટી પગલું હતું.

 Zonal Councils પણ મહત્વપૂર્ણ

આ કાયદામાં રાજ્યો વચ્ચેના સહકાર માટે Zonal Councilsની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી. તેનો હેતુ પડોશી રાજ્યો વચ્ચે આર્થિક-સામાજિક આયોજન અને સામાન્ય હિતના મુદ્દાઓ પર ચર્ચા અને સંકલન વધારવાનો હતો. 

31 ઓગસ્ટ અને 1 નવેમ્બર વચ્ચેનો તફાવત

આ બે તારીખો ખાસ યાદ રાખવા જેવી છે:

31 ઓગસ્ટ 1956 → States Reorganisation Act અધિનિયમિત થયો.

1 નવેમ્બર 1956 → Actની પુનર્ગઠનની મુખ્ય જોગવાઈઓ અમલમાં આવી અને નવા રાજ્ય માળખાનો અમલ થયો. કાયદામાં 1 નવેમ્બરને “appointed day” તરીકે સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું.