ઈન્ડિયા SCOમાં ભારતની મજબૂત દાવેદારી: મધ્ય એશિયાથી ગ્લોબલ ડિપ્લોમસી સુધી ભારતનો માસ્ટર પ્લાન.
વિશ્વના સૌથી પ્રભાવશાળી બહુપક્ષીય સંગઠનોમાં સ્થાન ધરાવતું શાંઘાઈ કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઈઝેશન (SCO) આજે વૈશ્વિક રાજકારણ, સુરક્ષા અને અર્થતંત્રનું મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર બની ગયું છે. કિર્ગિસ્તાનની રાજધાની બિશ્કેકમાં યોજાયેલા SCO શિખર સંમેલનમાં ભાગ લેવા વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પહોંચ્યા છે, અને આ મુલાકાત માત્ર એક ઔપચારિક કાર્યક્રમ નથી પરંતુ ભારત માટે વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વની છે. SCO એ એવો મંચ છે જ્યાં એશિયા અને યુરેશિયાના મોટા દેશો એકસાથે બેસીને આતંકવાદ સામેની લડત, વેપાર, ઊર્જા સુરક્ષા, કનેક્ટિવિટી અને ભૂરાજકીય પડકારો અંગે નિર્ણયો લે છે. ભારત માટે આ મંચ પોતાની વૈશ્વિક ભૂમિકા વધુ મજબૂત કરવાની અને મધ્ય એશિયા સાથેના સંબંધોને નવી દિશા આપવાની તક સમાન છે. તેથી આ વર્ષની બેઠક પર સમગ્ર વિશ્વની નજર છે.
SCOનો ઇતિહાસ પણ એટલો જ રસપ્રદ છે. તેની શરૂઆત 1996માં 'શાંઘાઈ ફાઈવ' તરીકે થઈ હતી, જેમાં ચીન, રશિયા, કઝાકિસ્તાન, કિર્ગિસ્તાન અને તાજિકિસ્તાન સામેલ હતા. તે સમયે મુખ્ય હેતુ સરહદી વિવાદો ઘટાડવાનો અને પ્રાદેશિક સ્થિરતા જાળવવાનો હતો. ત્યારબાદ વર્ષ 2001માં ઉઝબેકિસ્તાન જોડાતા સત્તાવાર રીતે SCOની સ્થાપના થઈ. 2017માં ભારત અને પાકિસ્તાનને કાયમી સભ્યપદ મળતાં સંગઠનનું વૈશ્વિક મહત્વ અનેકગણું વધી ગયું. 2023માં ભારતે પ્રથમ વખત વર્ચ્યુઅલ SCO સમિટનું યજમાનપદ સંભાળ્યું, જ્યારે ઈરાન પણ સભ્ય બન્યું. 2024માં બેલારુસ જોડાતા હવે કુલ 10 કાયમી સભ્ય દેશો સાથે SCO વિશ્વના સૌથી મોટા પ્રાદેશિક સંગઠનોમાં સ્થાન ધરાવે છે. આજે આ સંગઠન માત્ર સુરક્ષા સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ વેપાર, ટેક્નોલોજી, સંસ્કૃતિ અને ઊર્જા સહયોગનું પણ મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર બની ગયું છે.
SCOની સૌથી મોટી તાકાત તેની આર્થિક અને માનવ સંસાધનની શક્તિ છે. સંગઠનના સભ્ય દેશો મળીને વિશ્વના કુલ GDPનો અંદાજે 25 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે અને વૈશ્વિક વેપારમાં 15 ટકાથી વધુનું યોગદાન આપે છે. લગભગ 3.4 અબજ લોકો એટલે કે વિશ્વની 40 ટકા જેટલી વસ્તી આ સંગઠનના સભ્ય દેશોમાં રહે છે. લગભગ 3.6 કરોડ ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તાર ધરાવતું આ બ્લોક ઊર્જા, કુદરતી સંસાધનો અને વ્યૂહાત્મક વેપાર માર્ગોથી સમૃદ્ધ છે. હાલમાં SCO વિકાસ બેંકની રચના, આંતરરાષ્ટ્રીય ઉત્તર-દક્ષિણ પરિવહન કોરિડોર (INSTC) અને નવા ટ્રાન્સપોર્ટ નેટવર્ક જેવા મહત્વપૂર્ણ પ્રોજેક્ટ પર ચર્ચા ચાલી રહી છે. આવા પ્રોજેક્ટ્સ ભારત સહિત તમામ સભ્ય દેશોને ઝડપી વેપાર, ઓછી પરિવહન કિંમત અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં વધુ મજબૂત સ્થાન અપાવી શકે છે.
સુરક્ષા ક્ષેત્રે પણ SCOની વિશેષ ઓળખ છે. આ સંગઠન નાટો જેવી લશ્કરી સંધિ નથી, પરંતુ તેનું મુખ્ય ધ્યાન આતંકવાદ, ઉગ્રવાદ અને અલગતાવાદ સામે સંયુક્ત લડત પર કેન્દ્રિત છે. આ માટે SCO પાસે રીજનલ એન્ટી-ટેરરિસ્ટ સ્ટ્રક્ચર (RATS) નામનું વિશેષ સુરક્ષા માળખું છે, જે ગુપ્તચર માહિતીની આપ-લે, સંયુક્ત અભ્યાસ અને આતંકી નેટવર્ક સામે કામગીરીમાં મદદરૂપ બને છે. આ વર્ષની બેઠકમાં અફઘાનિસ્તાનમાંથી ફેલાતા આતંકવાદ, ડ્રગ્સની હેરાફેરી, સાયબર ક્રાઇમ અને સરહદી સુરક્ષા જેવા મુદ્દાઓ પર ખાસ ચર્ચા થવાની છે. સાથે જ રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ, ઈરાન સંબંધિત તણાવ અને વૈશ્વિક ભૂરાજકીય અસરો પર પણ સભ્ય દેશો વચ્ચે મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા થશે. આ નિર્ણયો એશિયાની સુરક્ષા વ્યવસ્થાને લાંબા ગાળે અસર કરી શકે છે.
ભારત માટે આ સંમેલન અનેક કારણોસર ઐતિહાસિક બની શકે છે. પશ્ચિમ એશિયામાં વધેલા તણાવ વચ્ચે વડાપ્રધાન મોદી અને ઈરાનના પ્રમુખ મસૂદ પેઝેશ્કિયાન વચ્ચેની મુલાકાત ખાસ મહત્વ ધરાવે છે. ભારત માટે ઈરાનનું ચાબહાર બંદર અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માર્ગો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ઉપરાંત, મધ્ય એશિયા સાથે ઊર્જા, તેલ, ગેસ અને ખનિજ ક્ષેત્રે સહયોગ વધારવો ભારતની મુખ્ય પ્રાથમિકતા છે. ભારત આગામી BRICS સંમેલન માટે પણ આ બેઠકનો ઉપયોગ રાજદ્વારી સહમતિ ઉભી કરવા માટે કરી રહ્યું છે. સાથે જ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં અસ્થાયી બેઠક માટે ભારત પોતાની દાવેદારી મજબૂત બનાવવાના પ્રયાસો કરી રહ્યું છે. મધ્ય એશિયા સાથે સીધી કનેક્ટિવિટી વધારવા માટે ટ્રાન્સપોર્ટ કોરિડોર અને વેપાર માર્ગો પર પણ ભારતનું વિશેષ ધ્યાન કેન્દ્રિત છે.
ચીન સાથેના સંબંધો પણ આ બેઠકનું મહત્વનું પાસું છે. સરહદી તણાવ છતાં બંને દેશો વચ્ચે વાતચીત માટે SCO એક મહત્વપૂર્ણ મંચ પૂરું પાડે છે. જો બંને દેશો વચ્ચે વેપાર, સરહદી સ્થિરતા અને વિશ્વાસ વધારવા અંગે સકારાત્મક ચર્ચા થાય તો સમગ્ર એશિયા માટે તે સારા સંકેત બની શકે છે. ભારત સતત પોતાના SECURE વિઝનને આગળ ધપાવી રહ્યું છે, જેમાં સુરક્ષા, આર્થિક વિકાસ, કનેક્ટિવિટી, એકતા, સાર્વભૌમત્વ અને પ્રાદેશિક અખંડિતતાનો આદર મુખ્ય આધારસ્તંભ છે. આ દૃષ્ટિકોણ દ્વારા ભારત આતંકવાદમુક્ત, સ્થિર અને સમૃદ્ધ એશિયાની રચનામાં પોતાની આગેવાની દર્શાવવા માંગે છે.
આખરે જોવામાં આવે તો બિશ્કેકમાં યોજાયેલું SCO શિખર સંમેલન માત્ર એક આંતરરાષ્ટ્રીય બેઠક નથી, પરંતુ ભારત માટે ગ્લોબલ ડિપ્લોમસીમાં પોતાની ભૂમિકા વધુ મજબૂત બનાવવાનો અવસર છે. મધ્ય એશિયા સાથે વેપાર, ઊર્જા સુરક્ષા, આતંકવાદ સામે સહકાર, ચીન અને ઈરાન જેવા દેશો સાથે સંતુલિત સંબંધો અને વૈશ્વિક મંચ પર વધતી ભારતની અસર – આ તમામ મુદ્દાઓ આ સંમેલનને વિશેષ બનાવે છે. આગામી વર્ષોમાં જો SCOના માધ્યમથી વેપાર, કનેક્ટિવિટી અને સુરક્ષા ક્ષેત્રે મોટા નિર્ણયો અમલમાં આવશે, તો ભારત તેની સૌથી મોટી લાભાર્થી અર્થવ્યવસ્થાઓમાંનું એક બની શકે છે. તેથી આ સંમેલન માત્ર આજના સમય માટે નહીં, પરંતુ ભારતના ભવિષ્યના વૈશ્વિક પ્રભાવ માટે પણ એક મહત્વપૂર્ણ માઈલસ્ટોન સાબિત થઈ શકે છે.
