મારું શહેર સુરેન્દ્રનગરના યુવા ખેડૂતની અનોખી કોઠાસૂઝઃ ₹10ના ઉપાયથી નિંદામણ પર કાબૂ, પ્રાકૃતિક ખેતીથી લાખોની કમાણી.

સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના વઢવાણ તાલુકાના ખોલડિયાદ ગામના યુવા ખેડૂત પરેશભાઈ ડુમાણીયાએ પ્રાકૃતિક ખેતી ક્ષેત્રે પોતાની કોઠાસૂઝ અને મહેનતથી અનોખું મોડલ ઊભું કર્યું છે. ખેતીમાં નિંદામણની સમસ્યા ખેડૂતો માટે સતત પડકારરૂપ બને છે. નિંદામણ દૂર કરવા મજૂરી કરાવવી પડે તો ખર્ચ વધે છે અને રાસાયણિક નિંદામણનાશક દવાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે તો જમીનની ગુણવત્તા અને પર્યાવરણ પર તેની અસર થવાની ચિંતા રહે છે. આ સમસ્યાનો સરળ અને ઓછા ખર્ચનો ઉપાય શોધવા પરેશભાઈએ 15 લીટર ગૌમૂત્રમાં એક કિલો મીઠું ભેળવીને નિંદામણ પર છંટકાવ કરવાનો પ્રયોગ કર્યો. તેમના જણાવ્યા મુજબ, છંટકાવ કર્યા બાદ માત્ર પાંચ દિવસમાં મોટાભાગનું નિંદામણ સૂકાઈ ગયું. અગાઉ જ્યાં રાસાયણિક દવાના એક પંપ પાછળ આશરે ₹400નો ખર્ચ થતો હતો, ત્યાં ગૌમૂત્ર ઉપલબ્ધ હોવાથી આ પ્રયોગમાં માત્ર આશરે ₹10ના મીઠાનો ખર્ચ થયો. આ પ્રયોગથી પ્રભાવિત થઈ સુરેન્દ્રનગર આત્મા પ્રોજેક્ટના ડિરેક્ટર ભરત પટેલે પણ તેમના ખેતરની મુલાકાત લીધી હતી.

પરેશભાઈનો પ્રાકૃતિક ખેતી તરફનો પ્રવાસ આજનો નથી. તેમના પિતા પણ રાસાયણિક ખાતરોનો ઉપયોગ ટાળતા હતા અને પિતાની આ વિચારધારાને આગળ વધારતા પરેશભાઈએ વર્ષ 2016થી પ્રાકૃતિક ખેતી તરફ આગળ વધવાનું શરૂ કર્યું. 2018-19થી તેમણે પોતાની જમીનમાં કેમિકલનો ઉપયોગ સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દીધો. તેમની કુલ 13 એકર જમીનમાંથી હાલમાં 4.5 એકરમાં પ્રાકૃતિક ખેતી કરવામાં આવે છે, જેમાં 2 એકરમાં ખાસ મોડેલ ફાર્મ તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. ગીર ગાય આધારિત ખેતી, ટપક સિંચાઈ, જીવામૃત અને ઘન જીવામૃત જેવા પ્રાકૃતિક ઉપાયોનો ઉપયોગ કરીને તેઓ ખેતીના ખર્ચને ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરે છે. આગામી ત્રણથી ચાર વર્ષમાં પોતાની તમામ 13 એકર જમીનને પ્રાકૃતિક ખેતી હેઠળ લાવવાનો તેમનો સંકલ્પ છે. તેમના મતે જમીનનું સ્વાસ્થ્ય જળવાઈ રહેશે તો લાંબા ગાળે ખેતી પણ વધુ ટકાઉ બની શકે છે.

પરેશભાઈએ માત્ર ખેતીની પદ્ધતિ જ બદલી નથી, પરંતુ પાકની પસંદગી અને આયોજનમાં પણ પ્રયોગ કર્યા છે. ચોમાસામાં તેઓ કપાસ અને તલ ઉપરાંત મગનું વાવેતર કરે છે, જ્યારે શિયાળામાં ચણા, જીરું, ધાણા, મેથી, ગલગોટા અને વઢવાણી મરચાં જેવા પાક લે છે. ખાસ કરીને ગલગોટાની ખેતીમાં તેમને સારો અનુભવ મળ્યો છે. કપાસના પાકની તુલનામાં માત્ર 10 ગુંઠા જમીનમાં ગલગોટાનું વાવેતર કરીને તેમણે 100 મણથી વધુ ઉત્પાદન મેળવ્યું હોવાનું જણાવાયું છે. સ્થાનિક બજારમાં દરરોજ સવારે તાજા ફૂલો પહોંચાડીને આશરે ₹60 પ્રતિ કિલોના ભાવે વેચાણ કર્યું અને અંદાજે ₹1 લાખથી ₹1.25 લાખ સુધીની ચોખ્ખી આવક મેળવી. આ પ્રયોગ બતાવે છે કે યોગ્ય પાક પસંદગી, સીધું બજાર જોડાણ અને પ્રાકૃતિક પદ્ધતિ અપનાવીને નાની જમીનમાંથી પણ સારી આવક મેળવવાની શક્યતા રહે છે.

જીરાની ખેતીમાં પણ પરેશભાઈએ આગવો પ્રયોગ કર્યો છે. આશરે દોઢ એકર જમીનમાં ગૌમૂત્ર અને ગાયના છાણ આધારિત પ્રાકૃતિક પદ્ધતિથી તેમણે જીરાનું ઉત્પાદન કર્યું અને તેના 'રેસિડ્યુ ફ્રી' પરીક્ષણ માટે લેબોરેટરીમાં ટેસ્ટિંગ કરાવ્યું. તેમના જણાવ્યા મુજબ, સામાન્ય જીરાનો બજાર ભાવ આશરે ₹5,000 પ્રતિ મણ હતો ત્યારે તેમના પ્રમાણિત જીરાને સુરતમાં ₹8,500 પ્રતિ મણ તથા નાસિક, ઔરંગાબાદ અને પુણેમાં ₹10,000 પ્રતિ મણ સુધીનો ભાવ મળ્યો. એટલે કે ગુણવત્તા અને રેસિડ્યુ ફ્રી ઉત્પાદનને કારણે સામાન્ય બજારભાવ કરતાં નોંધપાત્ર વધુ ભાવ મળ્યો. પાકમાં રોગ-જીવાત સામે રક્ષણ માટે તેઓ ગૌમૂત્ર, દૂધ, ગોળ અને આંકડાના બોળા જેવા પ્રાકૃતિક ઘટકોનો ઉપયોગ કરે છે. જમીનમાં અળસિયા અને હ્યુમસનું પ્રમાણ વધારવા જીવામૃત અને ઘન જીવામૃતનો ઉપયોગ પણ કરે છે.

પરેશભાઈની સફળતામાં તેમની પત્નીનો સહયોગ પણ મહત્વપૂર્ણ રહ્યો છે. 34 વર્ષીય પરેશભાઈએ ધોરણ 7 સુધી અભ્યાસ કર્યા બાદ જ્ઞાનપીઠ ખાતે તપોવન પદ્ધતિમાં શિક્ષણ મેળવ્યું હતું, જ્યાંથી તેમને ગાય, પ્રકૃતિ અને જમીન પ્રત્યેનો લગાવ વધુ મજબૂત બન્યો. લગ્ન સમયે પણ ખેતીમાં સાથ આપનાર જીવનસાથીની ઇચ્છા રાખનાર પરેશભાઈને આજે તેમની પત્નીનો સંપૂર્ણ સહયોગ મળી રહ્યો છે. ખેતીના કામમાં ટ્રેક્ટર ચલાવવાથી લઈને બીજામૃત અને જીવામૃત તૈયાર કરવા સુધી તેઓ સક્રિય રીતે જોડાય છે. તેમની કોઠાસૂઝ અને પ્રયોગોને 'આત્મા' પ્રોજેક્ટ દ્વારા બેસ્ટ તાલુકા ફાર્મર એવોર્ડ અને ₹10,000નું પુરસ્કાર મળ્યું છે. મોડેલ ફાર્મ માટે રાજ્ય સરકાર તરફથી સહાય તથા પ્રાકૃતિક ખેતી માટે જરૂરી સાધનોમાં પણ સરકારી સહયોગ મળ્યો છે. આજે પરેશભાઈ અન્ય ખેડૂતોને પણ પ્રાકૃતિક ખેતીના પ્રયોગો અંગે માર્ગદર્શન આપી રહ્યા છે. તેમનો સંદેશ સ્પષ્ટ છે—જમીનને બચાવીશું તો જમીન આપણને બચાવશે. ઓછા ખર્ચે ખેતી, જમીનનું સ્વાસ્થ્ય અને યોગ્ય પાક આયોજન સાથે ખેડૂતો આર્થિક રીતે વધુ મજબૂત બની શકે છે, તે દિશામાં પરેશભાઈ ડુમાણીયાનું મોડેલ અન્ય ખેડૂતો માટે પ્રેરણારૂપ બની રહ્યું છે.