સબરસ ઓઇલ અને ગેસના ભાવ ક્રેશ થશે? અમેરિકા-ઈરાન તણાવ વચ્ચે ટ્રમ્પની મોટી આગાહી, દુનિયાની નજર ઊર્જા બજાર પર.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વધતા તણાવને કારણે સમગ્ર વિશ્વમાં ઊર્જા બજાર ફરી એકવાર અસ્થિર બન્યું છે. મધ્ય પૂર્વમાં યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ સર્જાતા આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલ અને કુદરતી ગેસના ભાવમાં સતત વધારો જોવા મળી રહ્યો છે. બ્રેન્ટ ક્રૂડની કિંમત 97 ડોલર પ્રતિ બેરલને પાર પહોંચી જતા અનેક દેશોમાં મોંઘવારી વધવાની આશંકા વ્યક્ત થઈ રહી છે. ભારત જેવા આયાત આધારિત દેશો માટે પણ આ સ્થિતિ ચિંતાજનક છે, કારણ કે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં વધારો સીધી અસર પેટ્રોલ-ડીઝલ, ગેસ અને પરિવહન ખર્ચ પર કરે છે. આ વચ્ચે અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે એક મોટી આગાહી કરીને વૈશ્વિક બજારમાં નવી ચર્ચા શરૂ કરી છે. ટ્રમ્પનું કહેવું છે કે જો અમેરિકા ઈરાન સામે વિજય મેળવશે તો ક્રૂડ ઓઇલ અને ગેસના ભાવમાં જોરદાર ઘટાડો જોવા મળશે અને ઊર્જા બજાર ફરી સ્થિર બનશે.
ટ્રમ્પે પોતાના સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ પર પોસ્ટ કરીને દાવો કર્યો કે હાલ ઊર્જા બજારમાં જે તેજી જોવા મળી રહી છે તે સંપૂર્ણપણે મધ્ય પૂર્વના તણાવનું પરિણામ છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ યુદ્ધ પૂર્ણ થયા બાદ બજારમાં વિશ્વાસ પાછો ફરશે અને સપ્લાય ચેઇન સામાન્ય બનશે. ટ્રમ્પે વધુમાં લખ્યું કે ગેસની કિંમત અમેરિકામાં ઝડપથી ઘટીને પ્રતિ ગેલન 3 ડોલર સુધી આવી જશે અને ત્યારબાદ તે 2 ડોલર પ્રતિ ગેલનથી પણ નીચે પહોંચી શકે છે. તેમણે સાથે જ એવો પણ દાવો કર્યો કે અમેરિકા કોઈપણ સંજોગોમાં ઈરાનને પરમાણુ હથિયાર વિકસાવવા દેશે નહીં અને તે માટે જરૂરી તમામ પગલાં ભરવામાં આવશે. ટ્રમ્પના આ નિવેદન બાદ વૈશ્વિક રોકાણકારો અને કોમોડિટી માર્કેટમાં પણ ચર્ચાઓ તેજ બની ગઈ છે.
બીજી તરફ ઈરાનમાં યુદ્ધ અને આર્થિક સંકટની અસર સીધી સ્થાનિક ઊર્જા બજાર પર જોવા મળી રહી છે. સરકાર દ્વારા ગેસ અને ઇંધણના ભાવમાં ફરી એકવાર વધારો કરવામાં આવ્યો છે. અહેવાલો અનુસાર માસિક 110 લીટરના ક્વોટાથી વધુ ઇંધણ ખરીદતા ગ્રાહકોને હવે પ્રતિ લીટર 1 લાખ રિયાલ ચૂકવવા પડશે. આ વધારો અગાઉની કિંમત કરતાં લગભગ બમણો છે. ઈરાન માટે આ નિર્ણય સરળ નહોતો, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો, યુદ્ધનો ખર્ચ અને ઘટતી આવકને ધ્યાનમાં રાખીને સરકારે આ પગલું ભર્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે. સામાન્ય નાગરિકો માટે આ ભાવવધારો વધુ આર્થિક બોજ ઉભો કરશે, જ્યારે સ્થાનિક ઉદ્યોગો પર પણ તેની નકારાત્મક અસર જોવા મળી શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં હાલ બ્રેન્ટ ક્રૂડ લગભગ 97.55 ડોલર પ્રતિ બેરલની આસપાસ ટ્રેડ થઈ રહ્યું છે, જ્યારે અમેરિકન WTI ક્રૂડ લગભગ 93 ડોલર પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી ગયું છે. બીજી તરફ યુએઈનું મરબાન ક્રૂડ 107 ડોલર પ્રતિ બેરલની આસપાસ પહોંચતા વૈશ્વિક બજારમાં સપ્લાય અંગેની ચિંતા વધુ વધી છે. ઊર્જા વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે જો હોર્મુઝની ખાડીમાં કોઈ મોટો વિક્ષેપ સર્જાશે અથવા સંઘર્ષ વધુ ઉગ્ર બનશે તો ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ 100 ડોલરથી પણ ઉપર જઈ શકે છે. વિશ્વના મોટા ભાગના દેશો પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાત માટે મધ્ય પૂર્વ પર નિર્ભર હોવાથી દરેક નવી ઘટનાની સીધી અસર વૈશ્વિક બજારમાં જોવા મળી રહી છે.
ભારત જેવા દેશો માટે આ સ્થિતિ વધુ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. ભારત પોતાની કુલ ક્રૂડ ઓઇલ જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત કરે છે. તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવ વધે એટલે પેટ્રોલ, ડીઝલ, એલપીજી, એવિએશન ફ્યુઅલ તેમજ પરિવહન ખર્ચમાં વધારો થવાની શક્યતા રહે છે. પરિણામે ખાદ્યપદાર્થો સહિત અનેક ચીજવસ્તુઓના ભાવ પર પણ અસર પડે છે. જો ક્રૂડ ઓઇલ લાંબા સમય સુધી મોંઘું રહેશે તો મોંઘવારી વધવાની સાથે ઉદ્યોગોનું ઉત્પાદન ખર્ચ પણ વધી શકે છે. જોકે જો ટ્રમ્પની આગાહી મુજબ સંઘર્ષનો અંત આવે અને સપ્લાય સામાન્ય બને તો ભારત સહિત અનેક દેશોને મોટી રાહત મળી શકે છે.
આર્થિક નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે હાલમાં ઊર્જા બજાર સંપૂર્ણપણે ભૂરાજકીય પરિસ્થિતિ પર આધારિત છે. યુદ્ધ, પ્રતિબંધો, શિપિંગ રૂટમાં અવરોધ અને ઉત્પાદન કરતી કંપનીઓના નિર્ણયો જેવા પરિબળો ભાવને ઝડપથી ઉપર કે નીચે લઈ જઈ શકે છે. ટ્રમ્પે કરેલી આગાહી રાજકીય દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ બજારની દિશા માત્ર નિવેદનો પર નહીં, પરંતુ વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ અને સપ્લાય-ડિમાન્ડના સંતુલન પર નિર્ભર રહેશે. રોકાણકારો પણ હાલમાં દરેક નવી ઘટનાને ધ્યાનથી નિહાળી રહ્યા છે, કારણ કે એક નાનું નિવેદન પણ કોમોડિટી માર્કેટમાં મોટો ફેરફાર લાવી શકે છે.
આવતા દિવસોમાં દુનિયાની નજર અમેરિકા-ઈરાન સંબંધો અને મધ્ય પૂર્વની સ્થિતિ પર જ રહેશે. જો તણાવ વધુ વધશે તો ક્રૂડ ઓઇલ અને ગેસના ભાવમાં વધુ ઉછાળો જોવા મળી શકે છે, જ્યારે શાંતિપૂર્ણ સમાધાન થાય તો ઊર્જા બજારમાં ઝડપથી સ્થિરતા આવી શકે છે. ટ્રમ્પની આગાહી કેટલી સાચી સાબિત થાય છે તે સમય જ બતાવશે, પરંતુ હાલમાં વિશ્વના દરેક દેશ માટે સૌથી મોટો પડકાર ઊર્જા સુરક્ષા, મોંઘવારી પર નિયંત્રણ અને વૈશ્વિક અર્થતંત્રને સ્થિર રાખવાનો છે. તેથી આગામી થોડા અઠવાડિયા માત્ર રાજકીય નહીં પરંતુ આર્થિક દૃષ્ટિએ પણ અત્યંત નિર્ણાયક સાબિત થઈ શકે છે.
