હેલ્થ ગુજરાતમાં વધતું નશાનું દૂષણ: અંદાજે 40 લાખ લોકો વ્યસનના શિકાર.

ગુજરાતમાં નશાબંધીનો કાયદો અમલમાં હોવા છતાં નશાખોરીનું દૂષણ સતત વધી રહ્યું હોવાના દાવાઓ અને અંદાજિત આંકડાઓ ચિંતાજનક તસવીર રજૂ કરે છે. બજારના સામાન્ય નિયમ પ્રમાણે જ્યાં માંગ હોય ત્યાં પુરવઠો પણ ઉભો થાય છે, અને એ જ કારણસર રાજ્યમાં દારૂ, ચરસ, ગાંજો, ભાંગ, અફીણ, સિન્થેટિક ડ્રગ્સ અને નશીલી દવાઓનો ગેરકાયદે વેપાર સતત ચાલી રહ્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે. અંદાજે સાત કરોડની વસ્તી ધરાવતા ગુજરાતમાં લાખો લોકો કોઈને કોઈ પ્રકારના નશાના સંપર્કમાં છે, જ્યારે નિયમિત વ્યસન કરનારાઓની સંખ્યા આશરે 40 લાખ જેટલી હોવાનું વિવિધ અહેવાલોમાં દર્શાવવામાં આવે છે. આ સ્થિતિ માત્ર કાયદો અને વ્યવસ્થાનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ સામાજિક, આર્થિક અને આરોગ્ય સંબંધિત ગંભીર પડકાર પણ બની રહી છે.

નશાખોરીની વધતી અસરનો સૌથી મોટો ભોગ યુવાનો બની રહ્યા છે. ખાસ કરીને કોરોના મહામારી બાદ લોકોમાં માનસિક તણાવ, બેરોજગારી અને સામાજિક પરિવર્તનને કારણે સિન્થેટિક ડ્રગ્સ તેમજ પીડાશામક દવાઓના દુરુપયોગમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો હોવાનું માનવામાં આવે છે. અગાઉ જ્યાં પરંપરાગત નશા જેમ કે દારૂ, ગાંજો અને ભાંગ વધુ પ્રચલિત હતા, ત્યાં હવે કેમિકલ આધારિત ડ્રગ્સ અને નશીલી દવાઓનું ચલણ પણ વધી રહ્યું છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આવા પદાર્થો શરીર અને મગજ પર ઝડપથી અસર કરે છે અને વ્યસનની આદત પણ વધુ ઝડપથી લગાડી શકે છે. પરિણામે ઘણા યુવાનો અભ્યાસ, કારકિર્દી અને પરિવારથી દૂર થઈને વ્યસનના ચક્રમાં ફસાઈ રહ્યા છે.

અંદાજિત માહિતી મુજબ રાજ્યમાં લગભગ 20 લાખ લોકો દારૂના વ્યસની છે, જ્યારે અન્ય લાખો લોકો ચરસ, ગાંજો, અફીણ, ભાંગ અથવા નશીલી દવાઓનો ઉપયોગ કરે છે. કેટલાક સર્વેક્ષણોમાં પીડાશામક દવાઓના દુરુપયોગને પણ ગંભીર સમસ્યા તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે. ચિંતાજનક બાબત એ છે કે હવે નશાખોરી માત્ર પુરુષો પૂરતી મર્યાદિત રહી નથી. મહિલાઓમાં પણ ગાંજો, ભાંગ અને નશીલી દવાઓના વ્યસનના કેસ નોંધાઈ રહ્યા છે. આ ઉપરાંત કોલેજના વિદ્યાર્થીઓ અને નોકરી કરતા યુવાનોમાં પાર્ટી ડ્રગ્સ અને સિન્થેટિક નશીલા પદાર્થો તરફ આકર્ષણ વધતું હોવાના દાવાઓ પણ સમયાંતરે સામે આવે છે, જે સમાજ માટે ગંભીર ચેતવણી સમાન છે.

રાજ્યમાં ડ્રગ્સના ગેરકાયદે વેપારને રોકવા માટે પોલીસ અને વિવિધ તપાસ એજન્સીઓ સતત કાર્યવાહી કરી રહી છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં કરોડો રૂપિયાના ડ્રગ્સનો જથ્થો જપ્ત કરવામાં આવ્યો છે અને હજારો આરોપીઓની ધરપકડ પણ કરવામાં આવી છે. મોટા પ્રમાણમાં ડ્રગ્સ ઝડપાવાની ઘટનાઓ દર્શાવે છે કે ગેરકાયદે નેટવર્ક સામે કાર્યવાહી થઈ રહી છે, પરંતુ બીજી તરફ એ પ્રશ્ન પણ ઉભો થાય છે કે જો આટલા મોટા પ્રમાણમાં ડ્રગ્સ ઝડપાઈ રહ્યા છે તો તેનો અર્થ એ પણ થાય છે કે ગેરકાયદે સપ્લાયનું નેટવર્ક હજુ સક્રિય છે. માત્ર જપ્તી અને ધરપકડથી સમસ્યાનો સંપૂર્ણ ઉકેલ આવતો નથી, કારણ કે વ્યસનની માંગ યથાવત્ રહે તો પુરવઠાના નવા રસ્તા શોધાઈ જતાં હોય છે.

નશાખોરી સામે લડવા માટે સરકાર દ્વારા ડી-એડિક્શન સેન્ટરો શરૂ કરવાની દિશામાં પણ પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. રાજ્યના વિવિધ જિલ્લાઓમાં નશામુક્તિ કેન્દ્રો કાર્યરત કરવામાં આવ્યા છે, જ્યાં વ્યસનગ્રસ્ત લોકોને સારવાર, કાઉન્સેલિંગ અને પુનર્વસનની સુવિધા આપવામાં આવે છે. જોકે ઘણા સામાજિક કાર્યકરોનું માનવું છે કે માત્ર સારવાર પૂરતી નથી, પરંતુ વ્યાપક જનજાગૃતિ, શાળાઓ અને કોલેજોમાં માર્ગદર્શન, પરિવારની ભાગીદારી અને સમાજનો સહયોગ પણ એટલો જ જરૂરી છે. બીજી તરફ ખાનગી રિહેબ સેન્ટરોની સંખ્યા પણ વધી રહી છે, જ્યાં સારવાર માટે લોકો મોટી રકમ ખર્ચી રહ્યા છે. તેથી આ ક્ષેત્રમાં ગુણવત્તા અને પારદર્શિતાની જરૂરિયાત પણ અનુભવાઈ રહી છે.

તાજેતરમાં રાજ્યના તમામ જિલ્લાઓ અને શહેરોમાં વિશેષ એન્ટી નાર્કોટિક્સ વિંગ શરૂ કરવાની દિશામાં પણ પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. આ વિશેષ ટીમો માત્ર ડ્રગ્સના વેચાણ, સપ્લાય ચેઇન અને પેડલરો સામે કાર્યવાહી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે. દરેક યુનિટમાં પ્રશિક્ષિત પોલીસ અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓની ટીમ રહેશે, જેમને અલગ વાહન અને જરૂરી સાધનો પણ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે. તેનો મુખ્ય હેતુ ડ્રગ્સના હોટસ્પોટ્સને ઓળખીને ગેરકાયદે નેટવર્ક પર કડક કાર્યવાહી કરવાનો છે. જો આ કામગીરી સતત અને અસરકારક રીતે ચાલશે તો ભવિષ્યમાં ડ્રગ્સના ગેરકાયદે વેપાર પર નિયંત્રણ મેળવવામાં મદદ મળી શકે છે.

નશાખોરી સામેની લડાઈ માત્ર પોલીસ અથવા સરકારની જવાબદારી નથી, પરંતુ સમગ્ર સમાજની સંયુક્ત જવાબદારી છે. પરિવાર દ્વારા બાળકો પર ધ્યાન રાખવું, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં જાગૃતિ કાર્યક્રમો યોજવા, યુવાનોને રમતગમત અને સર્જનાત્મક પ્રવૃત્તિઓ તરફ પ્રોત્સાહિત કરવું તેમજ વ્યસનગ્રસ્ત લોકોને તિરસ્કાર નહીં પરંતુ યોગ્ય સારવાર અને માર્ગદર્શન આપવું જરૂરી છે. નશાનું દૂષણ માત્ર એક વ્યક્તિનું જીવન બગાડતું નથી, પરંતુ આખા પરિવાર અને સમાજને અસર કરે છે. તેથી કડક કાયદાકીય કાર્યવાહી સાથે જાગૃતિ, શિક્ષણ અને પુનર્વસનની સંકલિત નીતિ અપનાવવામાં આવશે તો જ ગુજરાતને નશામુક્ત બનાવવાના પ્રયાસોને લાંબા ગાળે સફળતા મળી શકશે.