મારું ગુજરાત ગુજરાતમાં જળાશયોની ચિંતાજનક સ્થિતિ: ગયા વર્ષે 86 ડેમ છલોછલ, આ વર્ષે માત્ર 20 જ ભરાયા.
ગુજરાતમાં આ વર્ષે ચોમાસું અસમાન રહ્યું હોવાથી રાજ્યના મોટા ભાગના જળાશયોમાં પાણીનો પૂરતો જથ્થો એકત્ર થઈ શક્યો નથી. દક્ષિણ ગુજરાતના કેટલાક વિસ્તારોમાં સારો વરસાદ નોંધાયો હોવા છતાં ઉત્તર ગુજરાત, સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છમાં અપેક્ષા કરતાં ઓછા વરસાદના કારણે જળસંકટની સ્થિતિ ઊભી થઈ રહી છે. સૌથી ચિંતાજનક વાત એ છે કે ગયા વર્ષે 6 સપ્ટેમ્બર સુધી રાજ્યમાં 86 ડેમ સંપૂર્ણ ભરાઈ ચૂક્યા હતા, જ્યારે આ વર્ષે આ જ સમયગાળા સુધી માત્ર 20 જળાશયો જ છલોછલ થયા છે. આ મોટો તફાવત રાજ્યના પાણીના ભવિષ્ય અંગે ગંભીર સંકેત આપે છે. જો આગામી દિવસોમાં પૂરતો વરસાદ નહીં પડે તો અનેક જિલ્લાઓમાં પીવાના પાણી અને સિંચાઈ માટે પડકારો વધી શકે છે.
રાજ્યના કુલ 207 જળાશયોમાં હાલ સરેરાશ 74.89 ટકા પાણીનો જથ્થો નોંધાયો છે. પ્રથમ નજરે આ આંકડો સંતોષકારક લાગે છે, પરંતુ વિસ્તારવાર સ્થિતિ પર નજર કરીએ તો અસમાનતા સ્પષ્ટ જોવા મળે છે. સૌરાષ્ટ્રના 141 જળાશયોમાંથી માત્ર 12, દક્ષિણ ગુજરાતના 13માંથી 7 અને મધ્ય ગુજરાતના 17માંથી માત્ર 1 જળાશય સંપૂર્ણ ભરાયો છે. તેની સરખામણીએ ગયા વર્ષે આ જ સમય સુધી સૌરાષ્ટ્રમાં 62, દક્ષિણ ગુજરાતમાં 9, મધ્ય ગુજરાતમાં 8, કચ્છમાં 4 અને ઉત્તર ગુજરાતમાં 3 જળાશયો છલોછલ ભરાઈ ચૂક્યા હતા. આ આંકડા દર્શાવે છે કે આ વર્ષે વરસાદનું વિતરણ ખૂબ અસંતુલિત રહ્યું છે.
સૌથી વધુ ચિંતા ઉત્તર ગુજરાત, સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છના વિસ્તારોને લઈને વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. હાલમાં સૌરાષ્ટ્રમાં માત્ર 53.18 ટકા, ઉત્તર ગુજરાતમાં 42.64 ટકા અને કચ્છમાં માત્ર 23.88 ટકા જળસ્તર નોંધાયું છે. ખાસ કરીને કચ્છમાં પાણીનો જથ્થો ખૂબ ઓછો હોવાથી આગામી મહિનાઓમાં પાણીની ઉપલબ્ધતા અંગે ચિંતા વધી રહી છે. આ વિસ્તારોમાં ખેતી, પશુપાલન અને પીવાના પાણી માટે મોટા પ્રમાણમાં જળાશયો પર નિર્ભરતા રહેતી હોવાથી ઓછા જળસ્તરનો સીધો પ્રભાવ લાખો લોકોના જીવન પર પડી શકે છે. જો વરસાદનો બીજો તબક્કો પણ નબળો રહેશે તો સ્થિતિ વધુ ગંભીર બની શકે છે.
રાજ્યના 76 જળાશયો એવા છે જ્યાં પાણીનો જથ્થો 25 ટકાથી પણ ઓછો છે. આ સ્થિતિ માત્ર આંકડાકીય નથી, પરંતુ ભવિષ્યના સંભવિત જળસંકટનો સ્પષ્ટ સંકેત છે. ઓછી જળસંગ્રહ ક્ષમતાનો અર્થ એ છે કે ઉનાળાના મહિનાઓમાં પીવાના પાણીની માંગ પૂરી કરવી મુશ્કેલ બની શકે છે. સાથે જ સિંચાઈ માટે પૂરતું પાણી ઉપલબ્ધ નહીં રહે તો રવિ પાક પર પણ તેની અસર પડી શકે છે. ખેડૂતો માટે આ સ્થિતિ ચિંતાજનક છે, કારણ કે વરસાદ પર આધારિત ખેતીમાં પહેલેથી જ અનિશ્ચિતતા વધી રહી છે. જો ડેમોમાં પૂરતો જથ્થો નહીં હોય તો કેનાલ સિસ્ટમ દ્વારા પાણીનું વિતરણ પણ મર્યાદિત થઈ શકે છે.
જોકે આ ચિંતાજનક સ્થિતિ વચ્ચે એક મોટી રાહતની વાત પણ સામે આવી છે. રાજ્યની જીવાદોરી ગણાતા સરદાર સરોવર ડેમમાં હાલ 90.31 ટકા જળસ્તર નોંધાયું છે. નર્મદા ડેમમાં પાણીનો સારો જથ્થો હોવાથી અનેક જિલ્લાઓમાં પીવાના પાણીની જરૂરિયાત અને કેનાલ મારફતે સિંચાઈ માટે મોટી રાહત મળી શકે છે. નર્મદા યોજના રાજ્યના અનેક વિસ્તારો માટે જીવનદાયી સાબિત થઈ રહી છે અને ઓછી વરસાદી સ્થિતિમાં પણ લાખો લોકોને પાણી ઉપલબ્ધ કરાવવામાં તેની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા રહે છે. જોકે માત્ર સરદાર સરોવર પર નિર્ભર રહી સમગ્ર રાજ્યની જરૂરિયાતો લાંબા સમય સુધી પૂરી કરી શકાય તેમ નથી.
જળ નિષ્ણાતોના મતે વરસાદની અનિયમિતતા હવે આબોહવા પરિવર્તનની ગંભીર અસર તરીકે સામે આવી રહી છે. એક તરફ કેટલાક વિસ્તારોમાં અતિવૃષ્ટિ થાય છે તો બીજી તરફ ઘણા વિસ્તારોમાં વરસાદની ભારે ઘટ રહે છે. આવી સ્થિતિમાં વરસાદી પાણીનો મહત્તમ સંગ્રહ, ચેકડેમોનું નિર્માણ, તળાવોનું પુનર્જીવન, વરસાદી પાણીના સંચયને પ્રોત્સાહન અને પાણીનો કરકસરપૂર્વક ઉપયોગ જેવી બાબતો હવે અત્યંત જરૂરી બની ગઈ છે. સાથે જ ખેતીમાં ઓછું પાણી વાપરતી પદ્ધતિઓ અપનાવવાથી પણ જળસંકટનો સામનો કરવામાં મદદ મળી શકે છે.
એકંદરે, ગુજરાતમાં જળાશયોની હાલની સ્થિતિ ભવિષ્ય માટે ચેતવણી સમાન છે. ગયા વર્ષની સરખામણીએ છલોછલ ભરાયેલા ડેમોની સંખ્યામાં મોટો ઘટાડો દર્શાવે છે કે વરસાદ પર સંપૂર્ણ નિર્ભર રહેવું હવે જોખમી બની રહ્યું છે. આગામી દિવસોમાં વરસાદની સ્થિતિ કેવી રહે છે તેના પર રાજ્યના પાણીના ભંડારનો મોટો આધાર રહેશે. સરકાર, સ્થાનિક તંત્ર અને સામાન્ય નાગરિકોએ મળીને પાણીના સંરક્ષણ માટે ગંભીર પ્રયાસો કરવા પડશે. દરેક ટીપું બચાવવાની સંસ્કૃતિ અપનાવવામાં આવશે તો જ ભવિષ્યમાં જળસંકટની ગંભીર સ્થિતિને ટાળી શકાશે અને રાજ્યના લાખો લોકો માટે પાણીની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરી શકાશે.
