મારું શહેર દિલ્હીમાં મોતના મકાનો: એક વર્ષમાં 6 મોટી દુર્ઘટનાઓ, 35 લોકોના મોત છતાં તંત્ર હજુ નિષ્ક્રિય.
દેશની રાજધાની દિલ્હીમાં જર્જરિત અને ગેરકાયદેસર ઇમારતો લોકો માટે જીવલેણ સાબિત થઈ રહી છે. છેલ્લા એક વર્ષ દરમિયાન એક પછી એક ઇમારતો ધરાશાયી થવાની અનેક ગંભીર ઘટનાઓ બની છે, જેમાં કુલ 6 મોટા અકસ્માતોમાં 35 લોકોના મોત થયા છે. દરેક દુર્ઘટના પછી તપાસના આદેશો, જવાબદારી નક્કી કરવાની જાહેરાતો અને કડક કાર્યવાહીના દાવાઓ કરવામાં આવે છે, પરંતુ થોડા સમય બાદ બધું જ ફરી સામાન્ય થઈ જાય છે. પરિણામે હજારો લોકો આજે પણ એવી ઇમારતોમાં રહેવા મજબૂર છે, જે ગમે ત્યારે ધરાશાયી થઈ શકે છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ અકસ્માતો માત્ર કુદરતી કારણોસર થતા નથી, પરંતુ વર્ષોથી ચાલતી વહીવટી બેદરકારી, ગેરકાયદેસર બાંધકામો અને નિયમોના ઉલ્લંઘનનું પરિણામ છે. જો સમયસર અસરકારક કાર્યવાહી નહીં થાય તો આવી દુર્ઘટનાઓ આગળ પણ લોકોના જીવ લેતી રહેશે.
દિલ્હી દેશનું સૌથી મોટું શિક્ષણ કેન્દ્ર પણ છે, જ્યાં દર વર્ષે લાખો વિદ્યાર્થીઓ ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે આવે છે. દેશના વિવિધ રાજ્યોમાંથી માતા-પિતા પોતાના સંતાનોને ઉજ્જવળ ભવિષ્યની આશા સાથે દિલ્હી મોકલે છે. પરંતુ જ્યારે આવા વિદ્યાર્થીઓ અસુરક્ષિત પીજી અથવા ભાડાની જર્જરિત ઇમારતોમાં રહેતા હોય અને કોઈ અકસ્માતમાં જીવ ગુમાવે, ત્યારે તે માત્ર એક સમાચાર નથી રહેતા, પરંતુ આખા પરિવાર માટે ક્યારેય ન ભૂંસાઈ શકે તેવી કરુણ ઘટના બની જાય છે. તાજેતરમાં દિલ્હીના સત્ય નિકેતન વિસ્તારમાં બનેલી ઘટના તેનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ છે. લગભગ 30 વર્ષ જૂની ઇમારત, જેનો પીજી તરીકે ઉપયોગ થતો હતો, અચાનક ધરાશાયી થઈ ગઈ. આ અકસ્માતમાં છ લોકોના મોત થયા, જ્યારે અનેક લોકો કાટમાળ નીચે ફસાઈ ગયા હતા. તપાસ દરમિયાન સામે આવ્યું કે ઇમારતમાં ગેરકાયદેસર રીતે વધારાના માળો પણ બનાવવામાં આવ્યા હતા, જેના કારણે તેની મજબૂતાઈ ગંભીર રીતે નબળી પડી હતી.
આ પહેલીવાર નથી જ્યારે દિલ્હીમાં આવી દુર્ઘટના બની હોય. આ વર્ષે જુલાઈ મહિનામાં રોહિણી વિસ્તારમાં નિર્માણાધીન ચાર માળની ઇમારત તૂટી પડતાં ત્રણ કામદારોના મોત થયા હતા. ત્યારબાદ 30 મેના રોજ સાકેત મેટ્રો સ્ટેશન નજીક સૈદુલાજબ વિસ્તારમાં પાંચ માળની ગેરકાયદેસર વ્યાપારી ઇમારત ધરાશાયી થતાં છ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા. બંને ઘટનાઓમાં બાંધકામની ગુણવત્તા અને નિયમોના પાલન અંગે ગંભીર સવાલો ઊભા થયા હતા. સ્થાનિક લોકોનું કહેવું હતું કે ઇમારતોની સ્થિતિ અંગે અગાઉ પણ ફરિયાદો કરવામાં આવી હતી, છતાં સમયસર કોઈ અસરકારક કાર્યવાહી કરવામાં આવી નહોતી. આવી બેદરકારીના કારણે નિર્દોષ લોકોને પોતાના જીવ ગુમાવવા પડ્યા.
દિલ્હીમાં વર્ષ 2025 દરમિયાન પણ અનેક ગંભીર દુર્ઘટનાઓ બની હતી. ઉત્તરપૂર્વ દિલ્હીના વેલકમ વિસ્તારમાં જર્જરિત મકાન ધરાશાયી થતાં અનેક લોકોના મોત થયા હતા. ત્યારબાદ 17 મે 2025ના રોજ પહાડગંજ વિસ્તારમાં ભારે વરસાદ અને વાવાઝોડાના કારણે એક ભોંયરું તૂટી પડતાં ત્રણ મજૂરોના જીવ ગયા હતા. સૌથી ભયાનક ઘટના 18 એપ્રિલ 2025ના રોજ મુસ્તફાબાદમાં બની હતી, જ્યાં ચાર માળની રહેણાંક ઇમારત ધરાશાયી થતાં 11 લોકોના મોત થયા હતા. આ તમામ અકસ્માતોમાં એક વાત સામાન્ય રહી – ઇમારતોની નબળી સ્થિતિ અંગે અગાઉથી ચેતવણી હોવા છતાં યોગ્ય પગલાં લેવામાં આવ્યા નહોતા. પરિણામે દરેક દુર્ઘટના બાદ માત્ર શોક વ્યક્ત થયો, પરંતુ સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ હજુ સુધી જોવા મળ્યો નથી.
દિલ્હીમાં ઝડપથી વધતી વસતી અને રહેણાંકની વધતી માંગને કારણે અનેક વિસ્તારોમાં ગેરકાયદેસર બાંધકામો સતત વધી રહ્યા છે. ઘણી ઇમારતોમાં મંજૂરી કરતાં વધુ માળ ઉમેરવામાં આવે છે અથવા બાંધકામ દરમિયાન સુરક્ષા ધોરણોનું પાલન કરવામાં આવતું નથી. જૂની ઇમારતોનું સમયસર સ્ટ્રક્ચરલ ઓડિટ પણ થતું નથી. ઘણા માલિકો ભાડાની આવક વધારવા માટે જર્જરિત ઇમારતોમાં પણ લોકો રાખતા રહે છે, જ્યારે ભાડૂતો પાસે સસ્તા રહેઠાણના અભાવે અન્ય કોઈ વિકલ્પ હોતો નથી. પરિણામે સામાન્ય નાગરિકો દરરોજ પોતાના માથે તોળાતા જોખમ સાથે જીવન જીવવા મજબૂર બને છે. શહેરના અનેક વિસ્તારોમાં આવી ઇમારતો આજે પણ અસ્તિત્વમાં છે, જે ગમે ત્યારે મોટી દુર્ઘટનાનું કારણ બની શકે છે.
શહેરી આયોજન અને બાંધકામ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે માત્ર અકસ્માત બાદ કાર્યવાહી કરવી પૂરતી નથી. દરેક જૂની ઇમારતનું નિયમિત નિરીક્ષણ, ગેરકાયદેસર માળો સામે કડક કાર્યવાહી, જોખમી ઇમારતોને તાત્કાલિક ખાલી કરાવવી અને બાંધકામના નિયમોનું કડક પાલન કરાવવું જરૂરી છે. સાથે જ નાગરિકોએ પણ કોઈ ઇમારતમાં તિરાડો, ઝુકાવ અથવા અન્ય જોખમી સ્થિતિ દેખાય તો તરત જ સંબંધિત તંત્રને જાણ કરવી જોઈએ. જો તંત્ર સમયસર ચેતવણીને ગંભીરતાથી લે અને પારદર્શક રીતે કાર્યવાહી કરે તો અનેક કિંમતી જીવ બચાવી શકાય છે. શહેરી સુરક્ષા માટે ટેક્નોલોજી આધારિત સર્વે, ડ્રોન નિરીક્ષણ અને ડિજિટલ બિલ્ડિંગ ડેટાબેઝ જેવી વ્યવસ્થાઓ પણ ઉપયોગી બની શકે છે.
દિલ્હીમાં છેલ્લા એક વર્ષમાં બનેલી આ દુર્ઘટનાઓ સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે કે જર્જરિત અને ગેરકાયદેસર ઇમારતો હવે માત્ર બાંધકામનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ જાહેર સુરક્ષાનો ગંભીર મુદ્દો બની ગઈ છે. દરેક અકસ્માત પછી થોડા દિવસ ચર્ચા થાય છે, પરંતુ જો લાંબા ગાળાના સુધારાત્મક પગલાં નહીં ભરાય તો આવી દુર્ઘટનાઓ ફરીથી નિર્દોષ લોકોનો ભોગ લેતી રહેશે. રાજધાની જેવા શહેરમાં લોકો પોતાના ઘરમાં કે પીજીમાં રહેતાં પણ સુરક્ષિત અનુભવતા ન હોય, તે ચિંતાનો વિષય છે. હવે જરૂરી છે કે સરકાર, સ્થાનિક તંત્ર અને બાંધકામ સંબંધિત એજન્સીઓ મળીને કડક અને પારદર્શક કાર્યવાહી કરે, જેથી ભવિષ્યમાં કોઈ પરિવારને પોતાના સ્વજનને આવી ટાળી શકાય તેવી દુર્ઘટનામાં ગુમાવવાનો વારો ન આવે.
