મારું ગુજરાત ગુજરાતના ખેડૂતો પર 74 હજાર કરોડથી વધુ દેવું: વધતા ખર્ચ, કુદરતી આફતો અને અધૂરી આશાઓ વચ્ચે ખેતીનું વધતું સંકટ.
ગુજરાતને વિકાસ અને કૃષિ ક્ષેત્રે આગળ વધતું રાજ્ય ગણાવવામાં આવે છે, પરંતુ આ ચમકદાર દાવાઓની પાછળ ખેડૂતોની વાસ્તવિક સ્થિતિ ચિંતાજનક બની રહી છે. તાજેતરમાં સામે આવેલા આંકડા મુજબ, 31 માર્ચ 2026 સુધી રાજ્યના ખેડૂતો પર જાહેર ક્ષેત્રની બેન્કોનું કુલ કૃષિ ધિરાણ 74,176.52 કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગયું છે. આ આંકડાને કારણે દેશના સૌથી વધુ કૃષિ દેવું ધરાવતા રાજ્યોમાં ગુજરાત દસમા ક્રમે આવી ગયું છે. આ સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરે છે કે ખેતીમાંથી આવક કરતાં ખર્ચ વધુ ઝડપથી વધી રહ્યો છે અને હજારો ખેડૂતો પોતાના પાક, પરિવાર અને ભવિષ્ય માટે સતત લોન પર નિર્ભર બની રહ્યા છે. ખેતીને નફાકારક વ્યવસાય બનાવવાના દાવાઓ વચ્ચે આ દેવાનો બોજ રાજ્યના કૃષિ ક્ષેત્ર માટે ગંભીર ચેતવણી સમાન છે.
ખેડૂતો માટે ખેતી કરવી આજે પહેલાં કરતાં ઘણી વધુ ખર્ચાળ બની ગઈ છે. બિયારણ, ખાતર, જંતુનાશક દવાઓ, ડીઝલ, વીજળી, સિંચાઈ અને ખેતી માટે જરૂરી મજૂરીના ખર્ચમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે. બીજી તરફ, પાકના ભાવ હંમેશા ખર્ચના પ્રમાણમાં વધતા નથી. પરિણામે ખેડૂતોને ખેતી ચાલુ રાખવા માટે બેન્કોમાંથી કૃષિ લોન લેવી પડે છે. ઘણી વખત એક પાકમાંથી થયેલી આવક અગાઉનું દેવું ચૂકવવામાં જ વપરાઈ જાય છે અને આગામી સીઝન માટે ફરી નવી લોન લેવાની ફરજ પડે છે. આ ચક્ર સતત ચાલતું રહેતાં ઘણા ખેડૂતો દેવાના જાળમાં ફસાઈ જાય છે. ખેતીમાં જોખમ વધુ અને નફો અનિશ્ચિત હોવાથી આર્થિક સ્થિરતા જાળવવી ખેડૂતો માટે મુશ્કેલ બની રહી છે.
ખેડૂતોની મુશ્કેલીઓ માત્ર વધતા ખર્ચ પૂરતી મર્યાદિત નથી. દર વર્ષે કુદરતી આફતો પણ તેમની મહેનત પર પાણી ફેરવી દે છે. ક્યાંક ભારે વરસાદ, ક્યાંક પૂર, ક્યાંક વાવાઝોડું તો ક્યાંક વરસાદની અછત જેવા પરિબળો પાકને ભારે નુકસાન પહોંચાડે છે. મહિનાઓની મહેનત પછી તૈયાર થયેલો પાક જો કુદરતી આફતમાં બરબાદ થઈ જાય તો ખેડૂતો પાસે દેવું ચૂકવવાનો કોઈ વિકલ્પ રહેતો નથી. ઘણી વખત વીમા યોજનાઓનો લાભ સમયસર મળતો નથી અથવા નુકસાનની સરખામણીએ વળતર ઓછું મળે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં ખેડૂતોને ફરીથી નવી લોન લેવી પડે છે, જેના કારણે તેમના માથે દેવાનો બોજ વર્ષો સુધી વધતો જ રહે છે. આર્થિક અનિશ્ચિતતાના કારણે અનેક ખેડૂતો માનસિક તણાવનો પણ સામનો કરી રહ્યા છે.
લોકસભામાં રજૂ થયેલી માહિતી અનુસાર દેશના કૃષિ દેવામાં દક્ષિણ ભારતના કેટલાક રાજ્યો સૌથી આગળ છે. તમિલનાડુમાં ખેડૂતો પર લગભગ 3.45 લાખ કરોડ રૂપિયાનું કૃષિ ધિરાણ બાકી છે, જ્યારે આંધ્ર પ્રદેશ બીજા ક્રમે છે. બીજી તરફ પંજાબ પર લગભગ 48 હજાર કરોડ અને હરિયાણા પર લગભગ 39 હજાર કરોડ રૂપિયાનું કૃષિ દેવું છે, જે ગુજરાત કરતાં ઓછું છે. પડોશી રાજ્ય રાજસ્થાન અને મધ્ય પ્રદેશમાં પણ ખેડૂતો પર વધારે દેવું નોંધાયું છે. આ સરખામણી દર્શાવે છે કે ગુજરાતમાં ખેતીનું આધુનિકીકરણ અને વિકાસ થયો હોવા છતાં ખેડૂતોની આર્થિક સ્થિતિમાં હજુ પણ અનેક પડકારો યથાવત્ છે. માત્ર ઉત્પાદન વધારવાથી ખેડૂતોની આવક વધે એવું જરૂરી નથી, કારણ કે ખર્ચ અને જોખમ બંને સતત વધી રહ્યા છે.
આ આંકડાઓમાં એક મહત્વની બાબત એ પણ છે કે તેમાં માત્ર જાહેર ક્ષેત્રની બેન્કો પાસેથી લેવામાં આવેલી લોનનો જ સમાવેશ થાય છે. સહકારી બેન્કો, ખાનગી નાણાકીય સંસ્થાઓ અને સ્થાનિક સાહુકારો પાસેથી લેવામાં આવેલા દેવાનો તેમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો નથી. તેથી ખેડૂતો પરનું વાસ્તવિક દેવું આ સરકારી આંકડા કરતાં ઘણું વધારે હોઈ શકે છે. ઘણા નાના અને સીમાંત ખેડૂતો બેન્કમાંથી પૂરતી લોન ન મળતાં ખાનગી સ્ત્રોતો પાસેથી ઊંચા વ્યાજે નાણાં લે છે. આવી લોનનો બોજ વધુ ભારે હોય છે અને સમયસર ચૂકવણી ન થાય તો ખેડૂતોની આર્થિક સ્થિતિ વધુ ખરાબ બની જાય છે. તેથી નિષ્ણાતો માને છે કે ખેડૂતોની વાસ્તવિક સ્થિતિ સમજવા માટે તમામ પ્રકારના દેવાનો વ્યાપક અભ્યાસ જરૂરી છે.
ખેડૂતો માટે સૌથી મોટો આઘાત ત્યારે લાગ્યો જ્યારે કેન્દ્ર સરકારે સંસદમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે નાના અને સીમાંત ખેડૂતો માટે હાલ લોન માફીની કોઈ યોજના વિચારણા હેઠળ નથી. આ નિવેદન બાદ અનેક ખેડૂતોની દેવા માફીની આશા પર પાણી ફરી વળ્યું છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ખેડૂતોની આવક બમણી કરવાની વાતો વારંવાર કરવામાં આવી હતી, પરંતુ વધતા દેવાના આંકડા દર્શાવે છે કે ઘણા ખેડૂતો માટે આ લક્ષ્ય હજુ દૂર છે. ખેડૂતોનું કહેવું છે કે માત્ર લોન આપવાથી સમસ્યાનો ઉકેલ આવતો નથી, પરંતુ પાકને યોગ્ય ભાવ, સમયસર વીમા વળતર, સસ્તા કૃષિ ઇનપુટ અને બજારમાં સ્થિરતા જેવી બાબતો પણ એટલી જ જરૂરી છે. જો આવકમાં વધારો નહીં થાય તો દેવું ઘટાડવું મુશ્કેલ બની રહેશે.
એકંદરે, ગુજરાતના ખેડૂતો પર વધતું 74 હજાર કરોડ રૂપિયાનું કૃષિ દેવું રાજ્યના કૃષિ ક્ષેત્ર માટે ગંભીર ચેતવણી સમાન છે. ખેતી આજે માત્ર ઉત્પાદનનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ આર્થિક સુરક્ષા, કુદરતી જોખમો અને બજારની અનિશ્ચિતતા સાથે જોડાયેલો પડકાર બની ગઈ છે. સરકાર, બેન્કો, કૃષિ નિષ્ણાતો અને ખેડૂતો વચ્ચે સંકલિત પ્રયાસો દ્વારા જ આ સમસ્યાનો લાંબા ગાળાનો ઉકેલ શક્ય છે. ખેડૂતોને યોગ્ય ભાવ, આધુનિક ખેતીની તાલીમ, સસ્તું ધિરાણ, અસરકારક પાક વીમો અને બજાર સુધી સરળ પહોંચ જેવી સુવિધાઓ મળશે તો જ તેમની આવકમાં વાસ્તવિક વધારો થઈ શકશે. કારણ કે દેશની અર્થવ્યવસ્થાનો આધાર ગણાતા ખેડૂતો આર્થિક રીતે મજબૂત રહેશે, ત્યારે જ કૃષિ વિકાસના દાવાઓ સાચા અર્થમાં સફળ સાબિત થઈ શકશે.
