ધર્મ ભીમાશંકર જ્યોતિર્લિંગની કથા: સહ્યાદ્રિની ગિરિમાળાઓમાં મહાદેવના પ્રાગટ્યની અદ્ભુત ગાથા.

દ્વાદશ જ્યોતિર્લિંગોમાં ભીમાશંકર મહાદેવને છઠ્ઠું જ્યોતિર્લિંગ માનવામાં આવે છે. મહારાષ્ટ્રના પુણે જિલ્લામાં સહ્યાદ્રીની પર્વતમાળાઓ વચ્ચે આવેલું આ પવિત્ર ધામ ભક્તિ, આધ્યાત્મિકતા અને કુદરતી સૌંદર્યનો અદભુત સંગમ છે. પુણેથી આશરે 127 કિલોમીટર દૂર આવેલું ભીમાશંકર ધામ ભીમા નદીના ઉદ્ગમ સાથે પણ જોડાયેલું છે. ગાઢ જંગલો, ઊંચા પર્વતો, ઝરણાં અને વાદળોથી ઘેરાયેલું આ સ્થળ શ્રદ્ધાળુઓ ઉપરાંત પ્રકૃતિપ્રેમીઓ માટે પણ વિશેષ આકર્ષણ ધરાવે છે. ભીમાશંકર આસપાસનો વિસ્તાર વન્યજીવ અભયારણ્ય તરીકે પણ જાણીતો છે અને અહીં મહારાષ્ટ્રનું રાજ્ય પ્રાણી ગણાતું શેકરૂ એટલે કે વિશાળ ભારતીય ખિસકોલી જોવા મળે છે. આ સમગ્ર વાતાવરણમાં એવી શાંતિનો અનુભવ થાય છે કે જાણે પ્રકૃતિના ખોળામાં સ્વયં મહાદેવની હાજરીનો અનુભવ થઈ રહ્યો હોય.

ભીમાશંકર મંદિરનું સ્થાપત્ય પણ તેના ધાર્મિક મહિમા જેટલું જ વિશિષ્ટ છે. મંદિરના પ્રાચીન ગર્ભગૃહના નિર્માણને મધ્યકાલીન સમય સાથે જોડવામાં આવે છે, જ્યારે પછીના સમયમાં મરાઠા કાળ દરમિયાન મંદિરનો જીર્ણોદ્ધાર અને વિસ્તરણ થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે. મંદિરનું ગર્ભગૃહ જમીનના નીચાણમાં આવેલું છે અને ત્યાં સ્વયંભૂ શિવલિંગના દર્શન થાય છે. મંદિર પરિસરમાં વિશાળ ઘંટ પણ વિશેષ આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે. નજીકમાં કમલાજા દેવીનું મંદિર આવેલું છે, જેમને માતા પાર્વતીનું સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે. પૌરાણિક માન્યતા મુજબ ત્રિપુરાસુર સામેના યુદ્ધમાં કમલાજા દેવીએ ભગવાન શિવને સહાય કરી હતી. ભીમાશંકર વિસ્તારમાં મોક્ષકુંડ, સર્વતીર્થ, કુશારણ્ય તીર્થ અને જયકુંડ જેવા પવિત્ર સ્થળો પણ આવેલા છે. કુશારણ્ય તીર્થ સાથે ભીમા નદીના પ્રવાહની શરૂઆતની ધાર્મિક માન્યતા જોડાયેલી છે.

હવે આવીએ ભીમાશંકર જ્યોતિર્લિંગની મુખ્ય પૌરાણિક કથા પર. કથા અનુસાર સહ્યાદ્રીના જંગલોમાં કર્કટી નામની રાક્ષસી રહેતી હતી. તેના જીવનમાં અનેક દુઃખદ ઘટનાઓ બની હતી. તેનો પતિ વિરાધ ભગવાન રામ સાથેના યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામ્યો હતો, જ્યારે તેના માતા-પિતા પણ ઋષિઓ સાથેના સંઘર્ષમાં મૃત્યુ પામ્યા હતા. ત્યારબાદ કર્કટીના જીવનમાં રાવણના ભાઈ કુંભકર્ણનો પ્રવેશ થયો અને બંનેના લગ્ન થયા. તેમને ભીમ નામનો પુત્ર થયો. પરંતુ રામ-રાવણના યુદ્ધ દરમિયાન કુંભકર્ણનો પણ ભગવાન રામના હાથે વધ થયો. પોતાના પિતાના મૃત્યુની વાત જાણીને ભીમના હૃદયમાં દેવતાઓ અને ભગવાન વિષ્ણુ પ્રત્યે ભારે ક્રોધ પેદા થયો. તેણે પોતાની શક્તિ વધારવા માટે સહ્યાદ્રી પર્વત પર બ્રહ્માજીની કઠોર તપસ્યા શરૂ કરી. ભીમની તપસ્યાથી પ્રસન્ન થઈને બ્રહ્માજીએ તેને અસીમ શક્તિનું વરદાન આપ્યું. વરદાન મળ્યા બાદ ભીમાસુર અહંકારી અને અત્યાચારી બની ગયો. તેણે ઋષિમુનિઓના યજ્ઞો રોક્યા, ધાર્મિક અનુષ્ઠાનો પર પ્રતિબંધ મૂક્યો અને દેવતાઓ તથા રાજાઓને પણ પરાજિત કરવા લાગ્યો.

ભીમાસુરે કામરૂપ દેશના ભગવાન શિવના પરમ ભક્ત રાજા સુદક્ષિણને પણ હરાવીને કેદ કરી દીધા. કારાગારમાં હોવા છતાં રાજા સુદક્ષિણ ભગવાન શિવની ભક્તિમાંથી વિચલિત થયા નહીં. તેમણે માટીનું પાર્થિવ શિવલિંગ બનાવીને તેની પૂજા શરૂ કરી અને મહાદેવનું ધ્યાન ધર્યું. બીજી તરફ ભીમાસુરના અત્યાચારોથી દેવો અને ઋષિમુનિઓ પરેશાન થઈ ભગવાન શિવની શરણમાં ગયા. તેમની પ્રાર્થનાથી પ્રસન્ન થઈને મહાદેવ ભક્તોની રક્ષા માટે પ્રગટ થવા તૈયાર થયા. જ્યારે ભીમાસુરને રાજા સુદક્ષિણની શિવભક્તિની જાણ થઈ, ત્યારે તે ક્રોધમાં તલવાર લઈને રાજા પાસે પહોંચ્યો. તેણે શિવલિંગ પર પ્રહાર કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. પરંતુ એ જ ક્ષણે પાર્થિવ શિવલિંગમાંથી ભગવાન શિવ સાક્ષાત પ્રગટ થયા. મહાદેવે ભીમાસુર સાથે ભયંકર યુદ્ધ કર્યું અને અંતે તેનો તથા તેના અસુરગણનો સંહાર કર્યો. ભક્ત રાજા સુદક્ષિણની વિનંતીથી ભગવાન શિવે આ પવિત્ર ભૂમિ પર જ્યોતિર્લિંગ સ્વરૂપે નિવાસ કરવાનો સંકલ્પ કર્યો. ભીમાસુરના નામ સાથે મહાદેવનું નામ જોડાતા આ પવિત્ર ધામ ‘ભીમાશંકર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું એવી ધાર્મિક માન્યતા છે.

ભીમાશંકર જ્યોતિર્લિંગની કથા માત્ર એક પૌરાણિક યુદ્ધની ગાથા નથી, પરંતુ તેમાં ભક્તિ, ધર્મ અને સત્યની શક્તિનો સંદેશ પણ રહેલો છે. રાજા સુદક્ષિણ પરિસ્થિતિ ગમે તેટલી વિકટ હોવા છતાં શિવભક્તિમાંથી ડગ્યા નહીં અને અંતે મહાદેવ તેમના રક્ષણ માટે પ્રગટ થયા એવી માન્યતા છે. આ કારણે ભીમાશંકર ધામમાં ભગવાન શિવના દર્શનનું વિશેષ મહાત્મ્ય માનવામાં આવે છે. મહાશિવરાત્રિ, શ્રાવણ માસ અને અન્ય પવિત્ર તહેવારો દરમિયાન અહીં મોટી સંખ્યામાં શ્રદ્ધાળુઓ પહોંચે છે. ભક્તો ભીમા નદીના પવિત્ર જળથી મહાદેવનો જલાભિષેક કરી બિલિપત્ર અર્પણ કરે છે. સહ્યાદ્રીની હરિયાળી ગિરિમાળાઓ, પવિત્ર મંદિર અને ભીમા નદીનો ઉદ્ગમ ભીમાશંકરને એક અનોખું તીર્થધામ બનાવે છે. આ જ્યોતિર્લિંગની કથા આપણને યાદ અપાવે છે કે અધર્મ, અહંકાર અને અત્યાચાર ગમે તેટલા શક્તિશાળી હોય, પરંતુ સત્ય, ભક્તિ અને ધર્મની અંતે વિજય થાય છે. ભીમાશંકર આજે પણ કરોડો શિવભક્તો માટે આસ્થા, શાંતિ અને આધ્યાત્મિક શક્તિનું પવિત્ર કેન્દ્ર બનીને શોભી રહ્યું છે.