ઇતિહાસ આજનો ઈતિહાસ : 24 ઓગસ્ટ

1608 ‘હેક્ટર’નું સુરત આગમન

1. ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની શું હતી?
ઈંગ્લેન્ડમાં 31 ડિસેમ્બર 1600ના રોજ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીને રાણી એલિઝાબેથ પ્રથમ તરફથી પૂર્વના દેશો સાથે વેપાર કરવાનો ચાર્ટર મળ્યો હતો. કંપનીનો મુખ્ય હેતુ ભારત અને પૂર્વ એશિયાના મસાલા, કાપડ, રેશમ તથા અન્ય કિંમતી ચીજવસ્તુઓના વેપારમાં ભાગ લેવાનો હતો.
શરૂઆતમાં તેનો ઉદ્દેશ સીધો ભારત પર શાસન કરવાનો નહોતો; વેપાર અને નફો મેળવવો મુખ્ય હેતુ હતો.

2. સુરત કેમ મહત્વનું હતું?
તે સમયગાળામાં સુરત ગુજરાતનું અત્યંત મહત્વનું આંતરરાષ્ટ્રીય બંદર હતું. અહીંથી અરબ દેશો, પર્શિયા, આફ્રિકા અને ભારતના અન્ય વિસ્તારો સાથે દરિયાઈ વેપાર થતો હતો.
સુરતના માધ્યમથી અંગ્રેજ વેપારીઓને ભારતના વિશાળ બજાર સુધી પહોંચવાની તક મળી શકે તેમ હતી. તેથી ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની માટે સુરત ખૂબ વ્યૂહાત્મક સ્થળ હતું.

3. ‘હેક્ટર’ જહાજ કોણ લઈને આવ્યું?
Hectorનું નેતૃત્વ અંગ્રેજ નાવિક અને ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના પ્રતિનિધિ વિલિયમ હોકિન્સ (William Hawkins) પાસે હતું.
આ પ્રવાસ કંપનીની ત્રીજી મોટી પૂર્વીય વેપારી યાત્રાનો ભાગ હતો. આ અભિયાનમાં Red Dragon, Hector અને Consent જેવા જહાજો સામેલ હતાં.

24 ઓગસ્ટ 1608ના રોજ Hector સુરત નજીકના દરિયામાં પહોંચ્યું અને ભારતીય બંદરે પહોંચનાર પ્રથમ અંગ્રેજ જહાજ તરીકે તેનું ઐતિહાસિક મહત્વ બન્યું. 

4. હોકિન્સ માત્ર વેપારી નહોતા
વિલિયમ હોકિન્સ પાસે માત્ર વેપારનો માલ નહોતો. તેઓ ઈંગ્લેન્ડના રાજા જેમ્સ પ્રથમનો પત્ર લઈને આવ્યા હતા, જે મુઘલ સમ્રાટ જહાંગીર માટે હતો.
હોકિન્સનો હેતુ હતો કે મુઘલ દરબાર પાસેથી અંગ્રેજ વેપારીઓને ભારતમાં વેપાર કરવાની મંજૂરી મળે અને સુરત જેવા મહત્વના બંદર પર વેપારી મથક એટલે કે ફેક્ટરી (Factory) સ્થાપી શકાય. 
અહીં “ફેક્ટરી”નો અર્થ આજની જેમ ઉત્પાદન કરતી ફેક્ટરી નહીં, પરંતુ તે સમયનું વેપારી કાર્યાલય/ગોદામ અને વેપાર મથક હતો.

5. સુરત પહોંચ્યા પછી શું થયું?
હોકિન્સ માટે પરિસ્થિતિ એટલી સરળ નહોતી.
સુરતમાં સ્થાનિક મુઘલ અધિકારીઓ સાથે તેમને મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો. ઉપરાંત તે સમયે દરિયાઈ વેપારમાં પોર્ટુગીઝોનું ભારે પ્રભુત્વ હતું. તેઓ અંગ્રેજોને પોતાના વેપારી હિતો માટે મોટો પડકાર માનતા હતા.
હોકિન્સે સુરતથી આગળ જઈને મુઘલ સમ્રાટ જહાંગીર સાથે સીધી મુલાકાત કરવાનો નિર્ણય લીધો. તેઓ આગ્રા પહોંચ્યા અને 1609 આસપાસ જહાંગીરના દરબારમાં હાજર થયા. 

6. જહાંગીર સાથે હોકિન્સની મુલાકાત
હોકિન્સને જહાંગીરના દરબારમાં સારો આવકાર મળ્યો. હોકિન્સને જહાંગીર સાથે વાતચીત કરવામાં મદદરૂપ થતી ભાષાઓનું જ્ઞાન હતું અને તેઓ કંપની તરફથી વેપારની મંજૂરી મેળવવાનો પ્રયાસ કરતા રહ્યા.
પરંતુ પોર્ટુગીઝોના વિરોધ અને મુઘલ અધિકારીઓની રાજકીય-વહીવટી પ્રક્રિયાઓને કારણે અંગ્રેજોને તરત જ કાયમી વેપારી અધિકારો મળ્યા નહીં. 

7. આ ઘટનાનું ઐતિહાસિક મહત્વ શું?
Hectorનું સુરત આગમન માત્ર એક જહાજનું બંદરે આવવું નહોતું. તે ભારતના ઈતિહાસમાં એક લાંબી પ્રક્રિયાની શરૂઆતનું પ્રતીક બન્યું.