ઇતિહાસ આજનો ઈતિહાસ: 18 ઓગસ્ટ
1942નું અડાસ ગોળીબાર — ગુજરાતની ધરતી પર શહીદોની અમર ગાથા
18 ઓગસ્ટ, 1942. ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામનો એ સમય હતો જ્યારે સમગ્ર દેશમાં ‘હિંદ છોડો’ આંદોલનની જ્વાળા પ્રજ્વલિત થઈ ચૂકી હતી. 8 ઓગસ્ટે મુંબઈમાં ‘હિંદ છોડો’નો ઠરાવ પસાર થયો અને મહાત્મા ગાંધીજીએ *‘કરેંગે યા મરેંગે’*નો મંત્ર આપ્યો. બીજા જ દિવસે બ્રિટિશ સરકારે ગાંધીજી સહિત અનેક રાષ્ટ્રીય નેતાઓની ધરપકડ કરી. નેતાઓ જેલમાં ગયા, પરંતુ આંદોલનની આગ સામાન્ય લોકો અને યુવાનોના હૃદયમાં વધુ ભભૂકી ઊઠી.
આ જ સ્વાતંત્ર્યની લડતમાં ગુજરાતના આણંદ નજીક આવેલા અડાસ ગામે 18 ઓગસ્ટ, 1942ના રોજ એક કરુણ અને ઐતિહાસિક ઘટના બની, જેને આજે આપણે ‘અડાસનો ગોળીબાર’ તરીકે યાદ કરીએ છીએ.
અડાસ સુધી પહોંચ્યા 34 યુવાનો
વડોદરાના આશરે 34 યુવાનો ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં રાષ્ટ્રીય ચેતના જગાવવા માટે નીકળ્યા હતા. તેમનો હેતુ લોકોમાં આઝાદીની ભાવના ફેલાવવાનો અને ‘હિંદ છોડો’ આંદોલનના સંદેશાની પત્રિકાઓ વહેંચવાનો હતો.
આ યુવાનો બાજવા, નાવલી અને વડોદ જેવા વિસ્તારોમાં ગયા. તેઓ સૂત્રોચ્ચાર કરતા અને લોકોને સ્વાતંત્ર્ય આંદોલન સાથે જોડાવા માટે પ્રેરિત કરતા હતા. ત્યારબાદ પરત ફરવા માટે તેઓ અડાસ રેલવે સ્ટેશન પહોંચ્યા.
બ્રિટિશ શાસન માટે આ પ્રકારની પ્રવૃત્તિ અસહ્ય હતી. તે સમયે ખેડા જિલ્લામાં સરઘસ અને જાહેર એકત્રિકરણ ઉપર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. છતાં આ યુવાનો આઝાદીના સંદેશ સાથે આગળ વધતા રહ્યા.
અડાસ રેલવે સ્ટેશન પાસે થયો ગોળીબાર
અડાસ સ્ટેશન નજીક પોલીસ યુવાનો સુધી પહોંચી. ઉપલબ્ધ ઐતિહાસિક વર્ણનો અનુસાર પોલીસ કાર્યવાહી દરમિયાન પહેલાં લાઠીચાર્જ થયો અને ત્યારબાદ યુવાનો ઉપર ગોળીબાર કરવામાં આવ્યો. એક સત્તાવાર ઐતિહાસિક નોંધમાં પોલીસ દ્વારા સાત રાઉન્ડ ગોળીબારનો ઉલ્લેખ મળે છે.
ગોળીઓથી અનેક યુવાનો ઘાયલ થયા.
રતિભાઈ ગોરધનભાઈ પટેલ, રમણભાઈ પુરુષોત્તમભાઈ પટેલ અને મોહનભાઈ મગનલાલ પટેલ ઘટનાસ્થળે જ શહીદ થયા. જ્યારે તુલસીભાઈ સાકળચંદ મોદી અને મણિભાઈ પુરુષોત્તમભાઈ પટેલ ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા બાદ મૃત્યુ પામ્યા.
અહીં એક મહત્વની નોંધ છે: કેટલાક ઐતિહાસિક સ્રોતો અડાસ ઘટનામાં પાંચ શહીદો દર્શાવે છે, જ્યારે કેટલાક અન્ય વર્ણનોમાં ઘાયલ થયેલા એક અન્ય યુવાનના મૃત્યુ સહિત છ મૃત્યુનો ઉલ્લેખ મળે છે. તેથી અલગ-અલગ સ્રોતોમાં આંકડામાં થોડો તફાવત જોવા મળે છે.
માત્ર ગોળીબાર નહોતો, એક પેઢીની કુરબાની હતી
અડાસની ઘટના માત્ર પોલીસ અને યુવાનો વચ્ચેનો અથડામણનો બનાવ નહોતો. તે બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય સામે ભારતીય યુવાનોના અડગ સંકલ્પનું પ્રતીક બની ગઈ.
આ યુવાનો પાસે ન તો કોઈ મોટી સૈન્ય શક્તિ હતી, ન કોઈ હથિયાર. તેમની પાસે હતી માત્ર આઝાદીની તીવ્ર ઇચ્છા, રાષ્ટ્રપ્રેમ અને અન્યાય સામે ઊભા રહેવાની હિંમત.
તેમના હાથમાં કદાચ પત્રિકાઓ હતી, પરંતુ તેમના મનમાં સ્વતંત્ર ભારતનું સ્વપ્ન હતું.
ગુજરાતમાં ‘હિંદ છોડો’ આંદોલનની જ્વાળા
અડાસની ઘટના ગુજરાતમાં ચાલી રહેલા વ્યાપક આંદોલનનો એક ભાગ હતી. અમદાવાદમાં મિલો, બજારો, શાળાઓ અને કોલેજોમાં હડતાળો પડી હતી. હજારો વિદ્યાર્થીઓ આંદોલનમાં જોડાયા હતા. ગુજરાતના અન્ય વિસ્તારોમાં પણ બ્રિટિશ સરકાર સામે વિરોધ, સરઘસ અને સત્યાગ્રહ થયા હતા.
ગુજરાત કોલેજનો વિદ્યાર્થી વિનોદ કિનારીવાલા પણ આ જ આંદોલનમાં પોલીસ ગોળીબારનો શિકાર બની શહીદ થયો હતો. ખેડા જિલ્લાના અડાસ, ડાકોર, નડિયાદ અને ચકલાસી જેવા સ્થળોએ પણ ગોળીબારની ઘટનાઓ બની હતી.
એટલે અડાસને ગુજરાતના ‘હિંદ છોડો’ આંદોલનની એક મહત્વપૂર્ણ શહીદીભૂમિ તરીકે જોવામાં આવે છે.
આજે પણ જીવંત છે શહીદોની યાદ
અડાસમાં આ શહીદોની યાદમાં સ્મૃતિસ્તંભ ઊભો કરવામાં આવ્યો છે. સ્તંભ પર ગોળીબારનું દૃશ્ય પણ દર્શાવવામાં આવ્યું છે અને દર વર્ષે 18 ઓગસ્ટે શહીદ સ્મૃતિ દિવસની ઉજવણી કરવામાં આવે છે.
અડાસનું આ સ્મારક આપણને યાદ અપાવે છે કે ભારતની આઝાદી માત્ર મોટા નેતાઓના સંઘર્ષનું પરિણામ નહોતી. દેશના અસંખ્ય અજાણ્યા અને ઓછા જાણીતા યુવાનોની કુરબાની પણ તેમાં સામેલ હતી.
અડાસની ગાથાનો સંદેશ
અડાસના શહીદોની સૌથી મોટી ઓળખ એ છે કે તેમણે આઝાદી માટે પોતાનું યુવાન જીવન અર્પણ કર્યું.
18 ઓગસ્ટ, 1942ના દિવસે અડાસની ધરતી પર વહેલું લોહી માત્ર પાંચ કે છ યુવાનોનું નહોતું—તે ભારતના સ્વતંત્ર ભવિષ્ય માટે વહેલું લોહી હતું.
આજે જ્યારે આપણે સ્વતંત્ર ભારતમાં શ્વાસ લઈએ છીએ, ત્યારે અડાસના શહીદો આપણને એક સવાલ પૂછે છે
“જે આઝાદી માટે અમે જીવ આપી દીધો, શું તમે તેની કિંમત સમજો છો?”
અડાસનો ગોળીબાર એટલે માત્ર ઇતિહાસનું એક પાનું નહીં;
અડાસ એટલે ગુજરાતની ધરતી પર લખાયેલી દેશભક્તિ, હિંમત અને બલિદાનની લોહિયાળ પરંતુ અમર સહી.
