ઇતિહાસ આજનો ઈતિહાસ: 27 ઓગસ્ટ

 1604માં આદિ ગ્રંથ સાહિબને શ્રી હરિમંદિર સાહિબમાં સ્થાપિત કરવાની ઘટના શીખ ધર્મના ઇતિહાસની અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ઘટના છે. જોકે એક નાની તારીખ-સંબંધિત નોંધ જરૂરી છે: SGPCના સત્તાવાર વર્ણનમાં સ્થાપનાનો સમય ભાદરવા સુદી 1, સંવત 1661 એટલે ઓગસ્ટ/સપ્ટેમ્બર 1604 તરીકે આપવામાં આવે છે; કેટલાક ઐતિહાસિક સ્ત્રોતો ચોક્કસ તારીખ અલગ રીતે દર્શાવે છે. 

આદિ ગ્રંથ શું હતો?

આદિ ગ્રંથ શીખ ધર્મના પવિત્ર ગ્રંથનું પ્રારંભિક સ્વરૂપ હતું, જે પાછળથી શ્રી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ તરીકે શીખ ધર્મનું શાશ્વત ગુરુરૂપ બન્યું.

પાંચમા શીખ ગુરુ ગુરુ અર્જન દેવજીએ વિવિધ ગુરુઓની વાણી અને સંત-ભગતોની આધ્યાત્મિક રચનાઓને એકત્ર કરીને આ ગ્રંથનું સંકલન કર્યું. તેમાં અગાઉના ગુરુઓની બાણી ઉપરાંત ગુરુ અર્જન દેવજીની પોતાની રચનાઓ અને વિવિધ ભગતોની વાણીનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. 

ગ્રંથનું સંકલન કેવી રીતે થયું?

ગુરુ અર્જન દેવજી સમજી રહ્યા હતા કે શીખ સમુદાય માટે એક અધિકૃત આધ્યાત્મિક ગ્રંથ હોવો જરૂરી છે. તેમણે અગાઉના ગુરુઓની સાચી બાણી એકત્ર કરી અને તેને વ્યવસ્થિત રીતે સંકલિત કરી.

આ મહાન કાર્યમાં ભાઈ ગુરદાસજીએ લેખક તરીકે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. ગ્રંથ તૈયાર થયા પછી તેને બાંધણી માટે ભાઈ બાનો પાસે મોકલવામાં આવ્યો હતો. 

આ ગ્રંથની વિશેષતા એ હતી કે તેમાં માત્ર શીખ ગુરુઓની જ વાણી નહોતી. કબીર, નામદેવ, રવિદાસ જેવા વિવિધ સંત-ભગતોની રચનાઓ પણ તેમાં સ્થાન પામી. તેમાં એક ઈશ્વર, માનવ સમાનતા, ભક્તિ અને અંધશ્રદ્ધા તથા જાતિભેદના વિરોધ જેવા વિચારોને મહત્વ આપવામાં આવ્યું. 

 હરિમંદિર સાહિબ સાથે તેનો સંબંધ

આ સમય સુધી અમૃતસરમાં શ્રી હરિમંદિર સાહિબનું નિર્માણ પૂર્ણ થઈ ચૂક્યું હતું. ગુરુ અર્જન દેવજીએ આ સ્થળને શીખો માટેના મહત્વપૂર્ણ ધાર્મિક કેન્દ્ર તરીકે વિકસાવ્યું હતું.

હરિમંદિર સાહિબની રચનામાં પણ એક ઊંડો સંદેશ હતો—તે ચારેય દિશામાંથી પ્રવેશ માટે ખુલ્લું રાખવામાં આવ્યું હતું, જે દરેક જાતિ, ધર્મ, લિંગ અને વર્ગના લોકો માટે ખુલ્લાપણાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. 

 1604માં ઐતિહાસિક સ્થાપના

1604માં ગુરુ અર્જન દેવજીએ તૈયાર કરાયેલ આદિ ગ્રંથને શ્રી હરિમંદિર સાહિબમાં બિરાજમાન કરાવ્યો.

આ સમયે બાબા બુઢ્ઢાજીને પ્રથમ ગ્રંથી તરીકે સેવા સોંપવામાં આવી. એટલે કે પવિત્ર ગ્રંથની સેવા, સંભાળ અને પાઠની જવાબદારી તેમને આપવામાં આવી. 

આ ઘટના પછી હરિમંદિર સાહિબ માત્ર એક ધાર્મિક સ્થળ ન રહ્યું, પરંતુ શીખ સમાજનું મુખ્ય આધ્યાત્મિક કેન્દ્ર બની ગયું. 

આ ઘટનાનું સૌથી મોટું મહત્વ શું?

આદિ ગ્રંથનું સંકલન અને હરિમંદિર સાહિબમાં તેની સ્થાપનાથી શીખ ધર્મને એક કેન્દ્રીય આધ્યાત્મિક અને ધાર્મિક આધાર મળ્યો.

તેમાં ખાસ કરીને:

એક ઈશ્વરમાં વિશ્વાસ

માનવજાતની સમાનતા

જાતિભેદનો વિરોધ

ભક્તિ અને નામસ્મરણ

સત્ય અને નૈતિક જીવન

સેવા અને માનવતાની ભાવના

જેવા વિચારોને મહત્વ આપવામાં આવ્યું. 

પછી શું થયું?

1604માં સ્થાપિત થયેલો આદિ ગ્રંથ આગળના સમયગાળામાં વધુ ઐતિહાસિક મહત્વ ધરાવતો બન્યો. બાદમાં ગુરુ ગોવિંદ સિંહજીએ તેમાં ગુરુ તેગ બહાદુરજીની બાણીનો સમાવેશ કરીને તેને અંતિમ સ્વરૂપ આપ્યું હોવાનું SGPCના સત્તાવાર વર્ણનમાં જણાવાયું છે. 1708માં ગુરુ ગોવિંદ સિંહજીએ શ્રી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબને શીખોનો શાશ્વત ગુરુ જાહેર કર્યો. 

એટલે આજે શીખ ધર્મમાં ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ માત્ર એક પુસ્તક નથી, પરંતુ ગુરુ તરીકે સર્વોચ્ચ આધ્યાત્મિક સ્થાન ધરાવે છે.

એક વાક્યમાં આખી ઘટના

1604માં ગુરુ અર્જન દેવજીએ સંકલિત કરેલા આદિ ગ્રંથને અમૃતસરના શ્રી હરિમંદિર સાહિબમાં બિરાજમાન કરાવીને શીખ ધર્મને એક કેન્દ્રિય પવિત્ર ગ્રંથ અને આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શનનો મજબૂત આધાર આપ્યો—જે આગળ જઈને શ્રી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબના સ્વરૂપમાં શીખોનો શાશ્વત ગુરુ બન્યો.