સબરસ રાજદ્વારી નિષ્ફળતા? સજા પૂર્ણ થયા બાદ પણ 178 ભારતીય માછીમારો પાકિસ્તાની જેલમાં કેદ, દર વર્ષે 4થી 5ના મોત.

ગુજરાતના 144 સહિત 178 ભારતીય માછીમારો પાકિસ્તાનની જેલમાં વર્ષોથી કેદ હોવાનો દાવો; પરિવારજનોની સરકાર પાસે તાત્કાલિક મુક્તિની માગ

સમુદ્રમાં માછીમારી કરતી વખતે ભૂલથી આંતરરાષ્ટ્રીય જળસીમા ઓળંગી જતાં પકડાયેલા ભારતીય માછીમારોના પરિવારો માટે વર્ષોથી ચાલતી રાહ હવે વેદનામાં ફેરવાઈ રહી છે. એક તરફ નાના બાળકો પોતાના પિતાની રાહ જોઈ રહ્યા છે, તો બીજી તરફ વૃદ્ધ માતા-પિતા પોતાના પુત્રને ફરી એકવાર જોવા માટે તરસી રહ્યા છે. પત્નીઓ પતિના પરત આવવાની આશામાં વર્ષો પસાર કરી રહી છે અને બહેનોને ભાઈના કાંડે રાખડી બાંધવાનો અવસર પણ મળતો નથી.

આવા જ પરિવારોનો દાવો છે કે ભારતના 178 માછીમારો હાલ પાકિસ્તાનની જેલમાં કેદ છે, જેમાં ગુજરાતના 144, દીવના 24 અને બાકીના મહારાષ્ટ્રના માછીમારોનો સમાવેશ થાય છે. પરિવારજનો અને માછીમારોના હક માટે કામ કરતા સંગઠનો દ્વારા સ્વતંત્રતા દિવસ પૂર્વે સરકાર સમક્ષ આ માછીમારોને વહેલી તકે મુક્ત કરાવી ભારત પરત લાવવાની માગ કરવામાં આવી છે.

સજા પૂર્ણ થયા બાદ પણ જેલમાં કેદ હોવાનો દાવો

માછીમારોના પરિવારજનો અને સંગઠનોના જણાવ્યા પ્રમાણે, કોઈ માછીમાર પકડાયા બાદ તેની રાષ્ટ્રીયતા સહિતની કાયદાકીય પ્રક્રિયામાં સામાન્ય રીતે ત્રણથી છ મહિના જેટલો સમય લાગી શકે છે. ત્યારબાદ સમુદ્રી સરહદ ઓળંગવા બદલ કાયદેસરની સજા ભોગવવાની હોય છે.

પરંતુ આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ પણ કેટલાક ભારતીય માછીમારો લાંબા સમય સુધી પાકિસ્તાની જેલમાં જ રહેતા હોવાનો આક્ષેપ કરવામાં આવી રહ્યો છે. પરિવારજનોના જણાવ્યા પ્રમાણે, રાજદ્વારી પ્રક્રિયા ધીમી હોવાના કારણે વર્ષો સુધી તેમના સ્વજનોની વતન વાપસી થઈ શકતી નથી.

પરિવારજનોનો એવો પણ દાવો છે કે પાકિસ્તાનની જેલોમાં દર વર્ષે ચારથી પાંચ જેટલા ભારતીય માછીમારોના મોત થાય છે. ગયા વર્ષે એક માછીમારે કંટાળીને આત્મહત્યા કરી હોવાનો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે.

પાંચ વર્ષની બાળકીનો સવાલઃ ‘પપ્પા ક્યારે ઘરે આવશે?’

દીવના જીવીબહેન સોલંકીની કહાની આ સમગ્ર મુદ્દાની ગંભીરતા દર્શાવે છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, તેમનો પુત્ર વિશાલ વર્ષ 2021માં 23 વર્ષનો હતો. ઓખાના દરિયામાં માછીમારી દરમિયાન બોટ ભૂલથી સમુદ્રી સરહદ નજીક પહોંચી ગઈ હતી. પરત ફરતી વખતે બોટનું એન્જિન બંધ થઈ જતા તે પાકિસ્તાની સત્તાવાળાઓના હાથે ઝડપાઈ ગયો હતો.

તે સમયે વિશાલની પત્ની ગર્ભવતી હતી. આજે તેમની દીકરી પાંચ વર્ષની થઈ ગઈ છે, પરંતુ જન્મથી અત્યાર સુધી તેણે પોતાના પિતાને જોયા નથી. પરિવારજનોના જણાવ્યા મુજબ, અન્ય બાળકોને તેમના પિતા સાથે જોતી વખતે બાળકી વારંવાર પૂછે છે કે ‘મારા પપ્પા ક્યારે ઘરે આવશે?’

વિશાલની પત્ની પરિવારનું ગુજરાન ચલાવવા માટે મજૂરી કરી બાળકોનો ઉછેર કરી રહી છે.

પુત્રની રાહ જોતી માતાનું થયું અવસાન

દીવના જાગૃતિબહેન સોલંકીએ પણ પરિવારની વ્યથા વ્યક્ત કરી હતી. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, તેમના દિયર પરિવારના અન્ય સભ્યો સાથે માછીમારી માટે ગયા હતા અને છેલ્લા પાંચ વર્ષથી પાકિસ્તાનની જેલમાં છે.

આ દરમિયાન પરિવાર પર વધુ એક આઘાત આવ્યો. જાગૃતિબહેનના પતિનું અવસાન થયા બાદ તેમના દિયર પણ જેલમાં કેદ થતાં વૃદ્ધ માતા ભારે આઘાતમાં સરી પડ્યાં હતાં. લાંબા સમય સુધી સારવાર બાદ પણ પુત્રના વિરહમાંથી તેઓ બહાર આવી શક્યા નહોતા અને આશરે ચાર મહિના પહેલાં તેમનું અવસાન થયું હતું. સૌથી મોટી વેદના એ રહી કે પુત્રને અંતિમ વખત મળવાનું તો દૂર, માતાના અંતિમ સંસ્કારમાં પણ પુત્ર હાજર રહી શક્યો નહીં.

પિતાની ગેરહાજરીમાં દીકરાએ ભણતર છોડ્યું

ગીર સોમનાથના ઉનાના જિગ્નેશ રાઠોડની કહાની પણ એટલી જ દર્દનાક છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ, આશરે પાંચ વર્ષ પહેલાં તેઓ B.Comનો અભ્યાસ કરી રહ્યા હતા ત્યારે તેમના પિતા સમુદ્રમાં પકડાઈ ગયા હતા.

પરિવારના મોટા પુત્ર હોવાના કારણે માતા, નાના ભાઈ અને બહેનની જવાબદારી તેમના ખભા પર આવી પડી. પરિણામે તેમણે ભણતર અધવચ્ચે છોડીને નોકરી કરવાની ફરજ પડી. જિગ્નેશનું CA બનવાનું સપનું પણ પિતાની ગેરહાજરી અને પરિવારની જવાબદારી વચ્ચે અધૂરું રહી ગયું.

તેમના જણાવ્યા મુજબ, પાંચ વર્ષથી પરિવાર માટે કોઈ તહેવાર પહેલાની જેમ ઉજવાતો નથી. પાકિસ્તાનથી પરત આવેલા કેટલાક માછીમારો મારફતે તેમના પિતાએ એક પત્ર મોકલ્યો હતો. પરિવાર આજે પણ એ પત્ર વારંવાર વાંચીને પિતાની યાદ તાજી કરે છે.

પરિવારોની સરકાર પાસે અનેક માગણીઓ

પાકિસ્તાનની જેલોમાં કેદ માછીમારોના પરિવારજનો અને માછીમાર સંગઠનો દ્વારા સરકાર સમક્ષ વિવિધ માગણીઓ કરવામાં આવી છે. તેમાં મુખ્યત્વે:

• વર્ષ 2008ના કરાર મુજબ **‘નો અરેસ્ટ પોલિસી’**નો અમલ કરવાની માગ.
• કેદ માછીમારોના પરિવારોને મળતી માસિક સહાય રૂ.9 હજારથી વધારી રૂ.15 હજાર કરવાની માગ.
• ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે માછીમારો માટે પત્રવ્યવહાર ફરી શરૂ કરાવવાની માગ.
• જેલમાં રહેલા માછીમારોના સ્વાસ્થ્યની તપાસ માટે ભારત તરફથી તબીબી ટીમ મોકલવાની માગ.
• સજા પૂર્ણ કરી ચૂકેલા માછીમારોને રાજદ્વારી પ્રક્રિયા ઝડપી બનાવી વહેલી તકે ભારત પરત લાવવાની માગ.

‘માછીમારોની મુક્તિ માટે વધુ અસરકારક પ્રયાસ જરૂરી’

પાકિસ્તાનની જેલમાં વર્ષોથી કેદ ભારતીય માછીમારોના પરિવારોમાં સરકાર સામે અસંતોષ જોવા મળી રહ્યો છે. પરિવારજનોનું કહેવું છે કે માછીમારોનો મુદ્દો માત્ર સરહદ કે કાયદાકીય કાર્યવાહીનો નથી, પરંતુ હજારો પરિવારના જીવન સાથે જોડાયેલો માનવતાનો પ્રશ્ન છે.

પરિવારો અને માછીમાર સંગઠનોનું માનવું છે કે ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચેના રાજદ્વારી સ્તરે આ મુદ્દાને વધુ ગંભીરતાથી ઉઠાવીને સજા પૂર્ણ કરી ચૂકેલા માછીમારોની વતન વાપસી માટે ઝડપી પ્રક્રિયા થવી જોઈએ.

જેલમાં માછીમારોને કેવું ભોજન મળે છે?

પરિવારજનો અને સંગઠનોના જણાવ્યા મુજબ, પાકિસ્તાનની જેલમાં કેદ માછીમારોને દિવસ દરમિયાન મર્યાદિત પ્રમાણમાં રોટલી અને શાક આપવામાં આવે છે. જણાવ્યા પ્રમાણે, માછીમારો જેલમાં ખેતી અને સુથારી જેવા કામ પણ કરે છે અને તેના બદલામાં મળતા મામૂલી વેતનમાંથી કેટલીક જરૂરી રાશનની વસ્તુઓ ખરીદી પોતે ભોજન બનાવે છે.

એક માછીમારની જેલવાસની અસર માત્ર તેના જીવન પૂરતી મર્યાદિત રહેતી નથી—તેની પાછળ આખો પરિવાર વર્ષો સુધી રાહ, ચિંતા અને અનિશ્ચિતતામાં જીવે છે. તેથી સજા પૂર્ણ કરી ચૂકેલા માછીમારોની ઝડપી વતન વાપસીનો મુદ્દો પરિવારજનો માટે સૌથી મોટી પ્રાથમિકતા બની રહ્યો છે.