ઇતિહાસ આજનો ઈતિહાસ: 25 ઓગસ્ટ

ભારતીય સેનાના ભારતીયીકરણ તરફ લેવાયેલું આ પગલું સમજવા માટે તે સમયની બ્રિટિશ ભારતીય સેનાની વ્યવસ્થા અને પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધની પરિસ્થિતિ સમજવી જરૂરી છે.

 25 ઓગસ્ટ 1917ની ઘટના શું હતી?

બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન ભારતમાં મોટી સંખ્યામાં ભારતીય સૈનિકો બ્રિટિશ ઈન્ડિયન આર્મીમાં સેવા આપતા હતા. પરંતુ સૈનિક તરીકે સેવા આપવી અને ઉચ્ચ કક્ષાના કમિશન્ડ ઓફિસર બનવું—બંને બાબતોમાં મોટો તફાવત હતો.

ભારતીય સૈનિકો બહાદુરીથી યુદ્ધ કરતા હોવા છતાં, સેનાની ઉચ્ચ કમાન્ડમાં બ્રિટિશ અધિકારીઓનું જ પ્રભુત્વ હતું. ભારતીયોને બ્રિટિશ અધિકારીઓ સમકક્ષ King's Commission મેળવવાની તક ખૂબ મર્યાદિત હતી.

25 ઓગસ્ટ 1917ના રોજ સાત ભારતીયોને King's Commission આપવાનો નિર્ણય/ઘટના આ વ્યવસ્થામાં મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તનનું પ્રતીક બની. આથી ભારતીયોને ઉચ્ચ અધિકારી તરીકે સેનામાં કારકિર્દી બનાવવાનો માર્ગ ધીમે-ધીમે ખુલવા લાગ્યો.

 King's Commission એટલે શું?

King's Commission એ બ્રિટિશ રાજા તરફથી આપવામાં આવતું સત્તાવાર કમિશન હતું, જેના આધારે વ્યક્તિને બ્રિટિશ સેનામાં commissioned officer તરીકે અધિકૃત સૈન્ય પદ મળતું.

સરળ ભાષામાં કહીએ તો—

સૈનિક → અધિકારી → કમાન્ડની જવાબદારી

આ પદવી મેળવવાથી ભારતીય અધિકારીને સેનાની કમાન્ડ અને નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયામાં વધુ ઊંચું સ્થાન મળતું.

પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધનો પણ મોટો ફાળો

1914થી પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થયું હતું. બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય માટે ભારતીય સૈનિકો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ હતા. ભારતીય સૈનિકોએ યુરોપ, મધ્યપૂર્વ અને આફ્રિકા સહિત અનેક મોરચાઓ પર લડાઈ લડી.

યુદ્ધ દરમિયાન ભારતીય સૈનિકોની બહાદુરી અને મોટી સંખ્યામાં તેમની ભાગીદારીને કારણે ભારતીયોને સેનામાં વધુ અધિકારીય તકો આપવાનો પ્રશ્ન વધુ મહત્વનો બન્યો.

તે જ સમયગાળામાં ભારતમાં રાજકીય જાગૃતિ પણ ઝડપથી વધી રહી હતી. ભારતીય નેતાઓ બ્રિટિશ સરકાર પાસે માત્ર રાજકીય અધિકારો જ નહીં, પરંતુ સેનામાં પણ ભારતીયોને સમાન તક આપવાની માંગ કરી રહ્યા હતા.

 ભારતીયીકરણ એટલે શું?

અહીં *“ભારતીયીકરણ”*નો અર્થ માત્ર ભારતીય સૈનિકોની સંખ્યા વધારવી નહોતો.

તેનો મુખ્ય અર્થ હતો:

ભારતીયોને commissioned officer બનાવવું

ભારતીયોને ઉચ્ચ સૈન્ય પદો પર તક આપવી

ભારતીયોને સૈન્ય કમાન્ડની જવાબદારી સોંપવી

બ્રિટિશ અધિકારીઓ પરની સંપૂર્ણ નિર્ભરતા ઘટાડવી

ભવિષ્યમાં ભારતીયો પોતાની સેનાનું નેતૃત્વ કરી શકે તેવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવી

આ પ્રક્રિયા એક જ દિવસમાં પૂર્ણ થઈ નહોતી. 1917નું પગલું તેની શરૂઆતના મહત્વપૂર્ણ તબક્કાઓમાંથી એક હતું.

સ્વરાજ સાથે તેનો સંબંધ શું?

આ ઘટનાનું મહત્વ માત્ર સૈન્ય સુધી મર્યાદિત નહોતું.

તે સમયે ભારત સ્વરાજની માંગ તરફ આગળ વધી રહ્યું હતું. ભારતીયોનો પ્રશ્ન હતો કે.જો ભારતીયો પોતાના દેશ માટે યુદ્ધ કરી શકે છે, તો પછી તેઓ પોતાની સેનાનું નેતૃત્વ કેમ ન કરી શકે?

આ વિચાર ભારતીય રાષ્ટ્રવાદ સાથે સીધો જોડાયેલો હતો.

ભારતીયોને ઉચ્ચ સૈન્ય અધિકારી બનવાની તક મળવી એ “ભારતીયો પોતે શાસન અને નેતૃત્વ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે” એવી માનસિકતા મજબૂત કરતું પગલું હતું.

 પછી શું થયું?

1917 પછી ભારતીયીકરણની પ્રક્રિયા ધીમે-ધીમે આગળ વધી. જોકે બ્રિટિશ સરકારે તરત જ ભારતીયોને તમામ ઉચ્ચ કમાન્ડ પદો આપી દીધા નહોતા. વાસ્તવમાં ભારતીય અધિકારીઓને હજુ પણ અનેક પ્રકારની મર્યાદાઓ અને ભેદભાવનો સામનો કરવો પડ્યો.

પરંતુ આ પ્રક્રિયાએ આગળના મહત્વપૂર્ણ વિકાસ માટે પાયો નાખ્યો. બાદમાં ભારતીયોને Indian Military Academy જેવી સંસ્થાઓ મારફતે નિયમિત રીતે અધિકારી તરીકે તાલીમ મળવા લાગી અને સ્વતંત્રતા પહેલાં જ ભારતીય અધિકારીઓની નવી પેઢી ઊભી થઈ.

 ઘટનાનું ઐતિહાસિક મહત્વ

25 ઓગસ્ટ 1917નું મહત્વ ચાર રીતે સમજાય છે:

1. સૈન્યમાં સમાનતાની દિશામાં પગલું — ભારતીયોને ઉચ્ચ અધિકારી પદ તરફ આગળ વધવાની તક મળી.

2. બ્રિટિશ સૈન્ય વ્યવસ્થામાં પરિવર્તનની શરૂઆત — માત્ર બ્રિટિશ અધિકારીઓના પ્રભુત્વને ધીમે-ધીમે પડકાર મળ્યો.

3. રાષ્ટ્રવાદને બળ — ભારતીયોમાં આત્મવિશ્વાસ વધ્યો કે તેઓ સૈન્ય અને વહીવટમાં ઉચ્ચ જવાબદારીઓ સંભાળી શકે છે.

4. સ્વતંત્ર ભારતીય સેનાનો પાયો — આગળ જઈને ભારતીય નેતૃત્વવાળી સેનાની રચના માટે આ પ્રક્રિયા મહત્વપૂર્ણ બની.

એક વાક્યમાં કહીએ તો:
25 ઓગસ્ટ 1917નું પગલું ભારતીયોને માત્ર સેનામાં અધિકારી બનવાની તક આપતું નહોતું, પરંતુ “ભારતીયો પોતાના દેશની સુરક્ષા અને નેતૃત્વ પોતે સંભાળી શકે” એવી વિચારધારાને પણ મજબૂત બનાવતું હતું.