ઇતિહાસ આજનો ઈતિહાસ : 28 ઓગસ્ટ

28 ઓગસ્ટ 2011નો દિવસ ભારતના ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલનના ઇતિહાસમાં ખૂબ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. આ ઘટનાને સમજવા માટે અન્ના હઝારેનું આંદોલન કેમ શરૂ થયું, જન લોકપાલ બિલ શું હતું અને 28 ઓગસ્ટે સંસદમાં શું થયું—તે ક્રમથી સમજવું જરૂરી છે.

2011નું અન્ના હઝારે લોકપાલ આંદોલન — વિસ્તારપૂર્વક

1. આંદોલનની પૃષ્ઠભૂમિ શું હતી?
2010-11 દરમિયાન દેશમાં મોટા ભ્રષ્ટાચાર કૌભાંડો અને સરકારી વ્યવસ્થામાં ભ્રષ્ટાચાર અંગે ભારે ચર્ચા ચાલી રહી હતી. સામાન્ય લોકોમાં પણ સરકાર અને જાહેર સંસ્થાઓમાં ભ્રષ્ટાચાર સામે અસંતોષ વધતો હતો.
આ પરિસ્થિતિમાં સામાજિક કાર્યકર અન્ના હઝારેએ એક મજબૂત અને સ્વતંત્ર લોકપાલ સંસ્થા બનાવવાની માગ ઉઠાવી.
લોકપાલનો મૂળ વિચાર એવો હતો કે ઉચ્ચ સ્તરના સરકારી અધિકારીઓ અને રાજકીય પદાધિકારીઓ સામે ભ્રષ્ટાચારની ફરિયાદોની સ્વતંત્ર તપાસ થઈ શકે.

2. 'જન લોકપાલ બિલ' શું હતું?
અન્ના હઝારે અને તેમની ટીમે સરકારના લોકપાલ બિલ કરતાં વધુ કડક અને અસરકારક વ્યવસ્થાની માંગ સાથે જન લોકપાલ બિલનો પ્રસ્તાવ આગળ ધપાવ્યો.
તેમની દલીલ હતી કે લોકપાલ માત્ર નામ પૂરતી સંસ્થા ન રહે, પરંતુ તેને ભ્રષ્ટાચારની ફરિયાદોની તપાસ અને કાર્યવાહી માટે પૂરતી સ્વતંત્રતા તથા સત્તા મળવી જોઈએ.
આ મુદ્દે સરકાર અને અન્ના હઝારેની ટીમ વચ્ચે ગંભીર મતભેદ ઊભા થયા.

3. એપ્રિલ 2011માં પ્રથમ મોટું અનશન
અન્ના હઝારેએ એપ્રિલ 2011માં દિલ્હીના જંતર-મંતર ખાતે ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલન શરૂ કર્યું.
તેમના આ અનશનને દેશભરમાંથી મોટો જનસમર્થન મળ્યો. અંતે સરકાર અને નાગરિક સમાજના પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે લોકપાલ બિલ અંગે ચર્ચા કરવા સંયુક્ત ડ્રાફ્ટિંગ કમિટી બનાવવામાં આવી.
પરંતુ સરકાર અને અન્ના હઝારેની ટીમ વચ્ચે બિલની અનેક જોગવાઈઓ અંગે મતભેદ યથાવત્ રહ્યા. સરકાર દ્વારા લોકપાલ બિલ 4 ઓગસ્ટ 2011ના રોજ સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. 

4. 16 ઓગસ્ટ 2011થી ફરી શરૂ થયું અનશન
અન્ના હઝારેએ સરકારના લોકપાલ બિલને પૂરતું મજબૂત ન ગણ્યું.
તેમણે જાહેરાત કરી કે જો તેમની માગણીઓ સ્વીકારવામાં નહીં આવે તો તેઓ 16 ઓગસ્ટ 2011થી અનિશ્ચિતકાળનું અનશન કરશે.
16 ઓગસ્ટે તેમણે ખરેખર અનશન શરૂ કર્યું. શરૂઆતમાં તેમની ધરપકડ પણ થઈ અને તેમને તિહાર જેલ લઈ જવાયા. બાદમાં તેઓ બહાર આવ્યા અને દિલ્હીના રામલીલા મેદાનમાં અનશન ચાલુ રાખ્યું. 

રામલીલા મેદાન ધીમે ધીમે વિશાળ જનઆંદોલનનું કેન્દ્ર બની ગયું.

5. અન્નાની ત્રણ મુખ્ય માગણીઓ
આંદોલનના અંતિમ તબક્કામાં ખાસ કરીને ત્રણ મુદ્દા સૌથી મહત્વપૂર્ણ બન્યા:
① Citizen's Charter — નાગરિક અધિકારપત્ર
સરકારી કચેરીઓમાં સામાન્ય નાગરિકના કામ માટે સમયમર્યાદા નક્કી થાય.
ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ પ્રમાણપત્ર, સરકારી સેવા અથવા અરજીનું કામ નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં ન થાય તો જવાબદાર અધિકારી સામે કાર્યવાહી થઈ શકે.
② નીચલા સ્તરની સરકારી અમલદારશાહીનો સમાવેશ
અન્નાની ટીમ ઇચ્છતી હતી કે માત્ર મોટા અધિકારીઓ જ નહીં, પરંતુ નીચલા સ્તરના સરકારી કર્મચારીઓ અને અમલદારશાહી પણ ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી વ્યવસ્થાના દાયરામાં આવે.
③ દરેક રાજ્યમાં લોકાયુક્ત
કેન્દ્રમાં લોકપાલની જેમ રાજ્યોમાં લોકાયુક્તની અસરકારક વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ અને તેને ભ્રષ્ટાચાર સામે કાર્યવાહી કરવાની પૂરતી સત્તા મળવી જોઈએ.
સરકારના 27 ઓગસ્ટના સંસદીય નિવેદનમાં પણ આ ત્રણ મુદ્દાઓ—તમામ કેન્દ્રીય કર્મચારીઓને લોકપાલના ક્ષેત્રમાં લાવવા, રાજ્યોમાં લોકાયુક્ત વ્યવસ્થા અને ફરિયાદ નિવારણ વ્યવસ્થા—ચર્ચાના મુખ્ય મુદ્દા તરીકે રજૂ થયા હતા. 

6. 27 ઓગસ્ટ 2011 — સંસદમાં મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા
અન્નાનું અનશન લાંબું ચાલતાં તેમની તબિયતને લઈને ચિંતા વધી રહી હતી.
27 ઓગસ્ટે લોકસભા અને રાજ્યસભામાં લોકપાલ મુદ્દે ચર્ચા થઈ. તે સમયે તત્કાલીન નાણામંત્રી પ્રણવ મુખર્જીએ સરકાર તરફથી લોકપાલ અંગે ચર્ચા રજૂ કરી.
ચર્ચા દરમિયાન અન્નાની ત્રણ મુખ્ય માગણીઓ પર સંસદમાં ગંભીર ચર્ચા થઈ:
નાગરિક અધિકારપત્ર
નીચલી અમલદારશાહીને લોકપાલના દાયરામાં લાવવી
રાજ્યોમાં લોકાયુક્તની વ્યવસ્થા
સંસદમાં આ મુદ્દાઓને સિદ્ધાંતરૂપે સમર્થન આપતું 'Sense of the House' રજૂ કરવામાં આવ્યું. 

અહીં એક મહત્વની વાત સમજવી જરૂરી છે: સંસદે એ દિવસે આખું જન લોકપાલ બિલ કાયદા તરીકે પસાર કર્યું નહોતું. પરંતુ અન્નાની ત્રણ મુખ્ય માગણીઓ અંગે સંસદે સિદ્ધાંતરૂપે સંમતિ દર્શાવી અને આ મુદ્દાઓને આગળની કાયદાકીય પ્રક્રિયામાં ધ્યાનમાં લેવાની દિશા નક્કી થઈ. 

7. 28 ઓગસ્ટ 2011 — ઐતિહાસિક દિવસ
27 ઓગસ્ટની સંસદીય કાર્યવાહી બાદ અન્ના હઝારેએ પોતાનું અનશન સમાપ્ત કરવાની જાહેરાત કરી.
28 ઓગસ્ટ 2011ના રોજ રામલીલા મેદાનમાં 13 દિવસથી ચાલતું તેમનું અનશન સમાપ્ત થયું.
અન્નાએ નારિયેળ પાણી પી અને મધ લઈને અનશન તોડ્યું હોવાનું વ્યાપક રીતે નોંધાયું છે.
આ પ્રસંગે રામલીલા મેદાનમાં મોટી સંખ્યામાં લોકો હાજર હતા અને દેશના અનેક શહેરોમાં પણ સમર્થકોએ ઉજવણી કરી.
તેમના લાંબા ઉપવાસ દરમિયાન તેમની તબિયત પર સતત નજર રાખવામાં આવી રહી હતી અને બાદમાં તેમને સારવાર તથા આરામ માટે હોસ્પિટલ લઈ જવામાં આવ્યા હતા. 

8. આ આંદોલનની સૌથી મોટી અસર શું થઈ?
આંદોલનની સૌથી મોટી અસર એ હતી કે ભ્રષ્ટાચારનો મુદ્દો દેશવ્યાપી જાહેર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી ગયો.
અન્ના હઝારેનું આંદોલન માત્ર એક વ્યક્તિનું અનશન રહ્યું નહીં. તે દરમિયાન:
યુવાનો મોટી સંખ્યામાં રસ્તા પર આવ્યા.
સોશિયલ મીડિયા દ્વારા આંદોલનને વ્યાપક પ્રચાર મળ્યો.
દેશના વિવિધ શહેરોમાં રેલીઓ અને વિરોધ કાર્યક્રમો યોજાયા.
લોકપાલ અને ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી કાયદા અંગે સામાન્ય નાગરિકોમાં ચર્ચા વધી.
સરકાર પર મજબૂત અને અસરકારક ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી કાયદો બનાવવાનું રાજકીય દબાણ વધ્યું.

9. પરંતુ શું 28 ઓગસ્ટે લોકપાલ કાયદો બની ગયો હતો?
ના. આ બાબત ખાસ ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે.

28 ઓગસ્ટે લોકપાલ કાયદો અમલમાં આવ્યો નહોતો.
તે દિવસે સંસદમાં અન્નાની ત્રણ મુખ્ય માગણીઓ અંગે સિદ્ધાંતરૂપે સંમતિ/સંસદીય ભાવના વ્યક્ત થઈ હતી. ત્યારબાદ લોકપાલ બિલની પ્રક્રિયા આગળ વધવાની હતી. 

અંતે વર્ષોની ચર્ચા અને રાજકીય પ્રક્રિયા બાદ લોકપાલ અને લોકાયુક્ત અધિનિયમ, 2013 પસાર થયો અને 2014માં અમલમાં આવ્યો.